Erzincan'ın Türkiye'nin askerî tarihindeki yeri, bugün şehirde bulunan 3. Ordu Komutanlığı ile sınırlı değil. Osmanlı döneminden Cumhuriyet'e uzanan askerî teşkilatlanma süreci içerisinde önemli bir merkez olan Erzincan, Millî Mücadele yıllarında da ülkenin savunma bütünlüğü açısından stratejik bir konuma sahipti.
Prof. Dr. Tahir Erdoğan Şahin editörlüğünde hazırlanan ve 2023 yılında Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi tarafından yayımlanan Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan adlı eserin 17. cildinde, 3. Ordu'nun tarihî görev anlayışına ilişkin dikkat çekici değerlendirmeler bulunuyor.
Kitapta, 3. Ordu'nun Anadolu'nun bağımsızlık mücadelesi sırasında bir taraftan bugünkü sınırların korunması ve bölge halkının güvenliğinin sağlanması için görev yaptığı, diğer taraftan bölgesinden tasarruf edilen birliklerle Batı Anadolu'daki Kurtuluş Savaşı'na destek verdiği ifade ediliyor.
Bu değerlendirme, dönemin askerî sevkiyatlarını inceleyen akademik çalışmalarla da tarihî açıdan destekleniyor.
Doğu Anadolu'dan Batı Cephesi'ne askerî destek
Sakarya Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Haluk Selvi'nin Türkiye Bilimler Akademisi tarafından yayımlanan Millî Mücadele Döneminde Erzurum başlıklı araştırması, Doğu Cephesi'nin Batı Cephesi'ne sağladığı desteği ayrıntılı biçimde ortaya koyuyor.
Araştırmaya göre Doğu Cephesi'nden Batı'ya silah ve mühimmat sevkiyatı, asker sevkiyatından önce başladı. 1921 yılının şubat ayından itibaren Batı'ya gönderilecek cephaneler Erzurum ve çevresinde hazırlandı.
Bu sevkiyatlarda Erzurum-Suşehri, Erzurum-Bayburt-Kelkit-Şiran-Alucra-Karahisar-Suşehri ve Erzurum-Bayburt-Trabzon güzergâhları kullanıldı. Taşımacılıkta sınırlı sayıdaki askerî araçların yanı sıra bölge halkına ait taşıtlardan da yararlanıldı.
16 Mart 1921'de Moskova Antlaşması'nın imzalanmasıyla doğu sınırlarında güvenliğin güçlenmesinin ardından Batı Cephesi'ne askerî takviye talepleri de arttı.
30 Mart 1921 tarihli emirle 3. Kafkas Tümeni'nden bir alay, bir veya iki dağ bataryası, 1.000 İngiliz tüfeği ve mühimmat gönderilmesi istendi. Daha sonra 30 Nisan 1921 tarihli başka bir emirle 3. Kafkas Tümeni'nin tamamının Batı'ya gönderilmesi kararlaştırıldı. Kâzım Karabekir Paşa, tümenin tamamını 27 Mayıs'a kadar Karadeniz Ereğlisi'ne ulaştırdı.
Batı Cephesi için yapılan sevkiyat 1922 yılında da devam etti. Büyük taarruz öncesindeki hazırlıklar kapsamında Doğu Cephesi'nden bir tümen daha istendi. Yarbay Reşat komutasındaki 11. Kafkas Tümeni, 12 Nisan 1922 tarihinde Kayseri'ye gönderildi.
Bu gelişmeler, Doğu Anadolu'daki askerî gücün yalnızca kendi sorumluluk sahasında kullanılmadığını, ülkenin batısındaki bağımsızlık mücadelesine de önemli katkılar sağladığını gösteriyor.
3. Ordu'nun Erzincan'a uzanan tarihî geçmişi
-
Ordu'nun Erzincan ile ilişkisi Cumhuriyet döneminden çok daha eski bir askerî yapılanma tarihine dayanıyor.
Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan kitabının 17. cildinde Hacı Hasan İçli tarafından hazırlanan “IV. Ordu'dan III. Ordu'ya Anadolu Ordusu” başlıklı bölümde, Osmanlı askerî teşkilatlanmasının tarihî gelişimi anlatılıyor.
1843 yılında gerçekleştirilen askerî düzenlemeyle Osmanlı Devleti beş büyük ordu bölgesine ayrıldı. Bunlardan Anadolu Ordusu, Doğu Anadolu merkezli geniş bir sorumluluk sahasına sahipti. Bu alan kuzeyde Samsun'dan Batum'a, güneyde Adıyaman'dan Musul'a kadar uzanıyordu.
1863 yılında askerî teşkilatta yapılan değişiklikle Anadolu Ordusu'nun adı IV. Ordu olarak değiştirildi.
II. Meşrutiyet sonrasında gerçekleştirilen yeniden yapılanma kapsamında Doğu Anadolu, III. Ordu Müfettişliği'nin sorumluluk sahasına alındı. Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla III. Ordu yeniden kuruldu ve bölgedeki askerî birlikler bu yapılanma altında toplandı.
1925 yılında 3. Ordu'nun merkezi Erzincan oldu
Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen askerî teşkilatlanma çalışmaları Erzincan'ın tarihindeki önemli dönüm noktalarından birini oluşturdu.
Kitapta yer alan bilgilere göre Cumhuriyet'in ilanından sonra yeniden oluşturulan III. Ordu'nun merkezi 1925 yılında Diyarbakır'dan Erzincan'a taşındı.
Ordu karargâhı, Erzincan'daki eski müşirlik binasına yerleştirildi. Böylece Erzincan, Cumhuriyet döneminin önemli askerî merkezlerinden biri haline geldi.
Ancak bu konuşlanma kesintisiz devam etmedi. Aralık 1939'da meydana gelen büyük Erzincan depreminde ordu karargâhının bulunduğu müşirlik binası da yıkıldı. Bunun üzerine III. Ordu Karargâhı 1940 yılında Erzincan'dan Erzurum'a taşındı.
Ekim 1967'de ise karargâh yeniden Erzincan'a getirildi. Bu kez 1955-1967 yılları arasında Erzincan Askerî Lisesi olarak kullanılan ve Hamidiye Kışlası olarak bilinen binaya yerleştirildi.
Erzincan ile 3. Ordu arasında güçlü bağ
Kitapta yer alan “3'üncü Ordu ve Erzincan” başlıklı değerlendirmede dönemin 3. Ordu Komutanı Korgeneral Şeref Öngay, Erzincan halkının orduyla bütünleşmiş yapısına dikkat çekiyor.
Öngay, bu ilişkinin oluşmasında tarih boyunca yaşanan savaşların, Rus işgalinin, depremlerin ardından verilen desteklerin ve askerî birliklerin şehir ekonomisine katkılarının etkili olduğunu belirtiyor.
Erzincan halkının ordusuna sahip çıkmasının, askerî birliklerin de şehirle güçlü bir ilişki kurmasının temel unsurlarından biri olduğu ifade ediliyor.
Bütün bu tarihî gelişmeler birlikte değerlendirildiğinde Erzincan'ın askerî kimliğinin yalnızca 1925 yılında 3. Ordu karargâhının şehre taşınmasıyla başlamadığı görülüyor. Osmanlı dönemindeki askerî teşkilatlanmadan Millî Mücadele yıllarındaki Doğu-Batı dayanışmasına, Cumhuriyet dönemindeki yeni yapılanmadan günümüze kadar uzanan süreç, Erzincan'ın Türkiye'nin askerî tarihinde önemli bir yere sahip olduğunu ortaya koyuyor.
Kaynaklar:
1. Prof. Dr. Tahir Erdoğan Şahin (Editör), Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan, 17. Cilt, “Güvenlik ve Asayiş – 3'üncü Ordu”, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Yayını, 2023.
2. Prof. Dr. Haluk Selvi, “Millî Mücadele Döneminde Erzurum”, Millî Mücadele'nin Yerel Tarihi 1918-1923, Türkiye Bilimler Akademisi.
3. Ahmet Kösem (2019), Osmanlı Devleti 3'üncü Ordu Faaliyet ve Komutanlığı Tarihçesi (1843-2000), Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, yüksek lisans tezi.
4. Atatürk Ansiklopedisi, “Türk Kara Kuvvetleri Komutanlığı”.
5. Songül Alşan ve Ahmet Kösem (2019), “Erzincan'da Bulunan 3'üncü Ordu'nun; Kuruluşu, Faaliyetleri, Erzincan'da Konumlandırılması ve Askerî Kışla-Okul Alanları”, Uluslararası Erzincan Tarihi Sempozyumu.
