Bu soruların cevabı, Osmanlı Devleti'nin tuttuğu tahrir defterleri, vakıf kayıtları, şer'iyye sicilleri ve seyyahların notlarında saklı.
Bu belgeler, 16. ve 17. yüzyıllarda Erzincan'ın yalnızca bir sınır şehri değil; üreten, ticaret yapan ve çevresine ekonomik hareket sağlayan önemli bir merkez olduğunu gösteriyor.
Gün Doğmadan Çarşı Hareketleniyordu
Güneş doğmadan önce Erzincan sokaklarında ilk hareketlilik başlardı.
Köylerden gelen üreticiler;
- un,
- buğday,
- arpa,
- üzüm,
- ceviz,
- tereyağı,
- peynir
gibi ürünleri hayvan sırtında veya kağnılarla şehre getirirdi.
Şehir kapılarından giren tüccarlar mallarını hanlara indirirken, dükkân sahipleri kepenklerini açmaya başlardı.
Osmanlı şehirlerinde çarşı yalnızca alışveriş yapılan bir yer değildi; aynı zamanda haberlerin yayıldığı, insanların buluştuğu ve ekonomik hayatın şekillendiği sosyal bir merkezdi.
Demircilerin Çekici Gün Boyu Susmazdı
Erzincan'da en hareketli mesleklerden biri demircilikti.
Çünkü şehir hem tarım hem de hayvancılıkla geçiniyordu.
Bu nedenle sürekli ihtiyaç duyulan ürünler şunlardı:
- saban demirleri,
- oraklar,
- baltalar,
- nal,
- çiviler,
- bıçaklar,
- kilitler.
Demircilerin örslerinden yükselen sesler gün boyunca çarşıdan eksik olmazdı.
Bu üretim yalnızca şehir halkına değil, çevre kazalara da gönderiliyordu.
Bakırcılar Erzincan'ın En Maharetli Ustaları Arasındaydı
Osmanlı kayıtlarında Erzincan ve çevresinde bakır işlemeciliğinin gelişmiş olduğuna ilişkin bilgiler bulunuyor.
Mutfakta kullanılan;
- kazanlar,
- sahanlar,
- ibrikler,
- leğenler,
- taslar
çoğunlukla bakırdan üretiliyordu.
Bir ev kuracak kişinin mutlaka bir bakırcıya uğraması gerekiyordu.
Bugün müzelerde gördüğümüz birçok Osmanlı bakır eşyası, o dönemin gündelik yaşamında sıradan kullanım araçlarıydı.
Dokumacılar Şehrin Ekonomisine Yön Veriyordu
Marco Polo'nun 13. yüzyılda dikkat çektiği dokumacılık geleneği, Osmanlı döneminde de önemini korudu.
Erzincan'da;
- yünlü kumaş,
- keçe,
- aba,
- çul,
- çadır bezi
üretiliyordu.
Hayvancılığın yaygın olması nedeniyle yün hammaddesine ulaşmak kolaydı.
Kadınlar evlerde ip eğirirken, ustalar dokuma tezgâhlarında kumaş üretiyorlardı.
Bu ürünlerin bir bölümü çevre sancaklara gönderiliyordu.
Debbağlar Deriyi İşliyordu
Bugünkü tabakhanelerin karşılığı olan debbağhaneler, şehir ekonomisinin önemli parçalarından biriydi.
Kesilen hayvanların derileri burada işleniyor,
ardından;
- ayakkabı,
- çizme,
- eğer,
- kemer,
- heybe
üretiminde kullanılıyordu.
Özellikle kervan ticaretinin yoğun olduğu şehirlerde deri ürünlerine büyük talep vardı.
Attarlar Şehrin Eczaneleriydi
Bugünkü eczaneler henüz yoktu.
Onun yerine attarlar vardı.
Bu dükkânlarda;
- safran,
- çörek otu,
- tarçın,
- karanfil,
- gül suyu,
- şifalı otlar,
- doğal yağlar
satılırdı.
Hastalanan birçok kişi önce attara giderdi.
Attarlar aynı zamanda güzel koku ve baharat ticaretinin de merkezleriydi.
Çarşıda En Çok Hangi Yiyecekler Satılıyordu?
Osmanlı kayıtları ve bölgenin üretim yapısı birlikte değerlendirildiğinde Erzincan çarşısında sıkça karşılaşılan ürünler şunlardı:
- üzüm,
- dut,
- pestil,
- pekmez,
- ceviz,
- bal,
- tereyağı,
- un,
- bulgur,
- kuru baklagiller.
Özellikle Erzincan Ovası'nda yetiştirilen meyveler ve bağ ürünleri şehrin önemli ticaret kalemleri arasında yer alıyordu.
Loncalar Düzeni Sağlıyordu
Her isteyen dükkân açamazdı.
Osmanlı'da esnaf, lonca sistemi içinde çalışıyordu.
Her meslek grubunun;
- ustaları,
- kalfaları,
- çırakları
bulunurdu.
Fiyatlar, kalite, üretim miktarı belirli kurallara bağlıydı. Bu sistem hem tüketiciyi hem de esnafı korumayı amaçlıyordu.
Hanlar Hiç Boş Kalmazdı
Erzincan, doğu ile batı arasındaki ticaret yollarının üzerinde bulunduğu için hanlar sürekli doluydu.
İran'dan gelen tüccarlar,
Sivas'a giden kervanlar,
Trabzon Limanı'na ulaşmaya çalışan tacirler
Erzincan'da konaklıyor,
mallarını depoluyor,
alışveriş yapıyor,
ertesi gün yeniden yola çıkıyordu.
Bu hareketlilik şehir ekonomisinin en büyük canlılık kaynaklarından biriydi.
Çarşı Aynı Zamanda Bir Haber Merkeziydi
Gazete yoktu.
Radyo yoktu.
İnternet hiç yoktu.
Yeni bir ferman,
bir savaş haberi,
vergi değişikliği,
kervanların gelişi,
ürün fiyatları...
Önce çarşıda konuşulurdu.
Erzincan'ın çarşısı yalnızca ticaret yapılan bir alan değil; aynı zamanda dönemin haber merkeziydi.
Bugün Geriye Ne Kaldı?
Yüzyıllar boyunca depremler, yangınlar ve savaşlar Erzincan'ın tarihî çarşı dokusunun büyük bölümünü ortadan kaldırdı.
Ancak Osmanlı arşivleri, vakıf kayıtları ve seyyahların anlattıkları sayesinde o dönemin şehir hayatını yeniden canlandırmak mümkün oluyor.
Bugün modern Erzincan'da sürdürülen birçok zanaatın kökleri de işte bu tarihî çarşılara uzanıyor.
