Erzincan’ın geçmişi, yalnızca tarih kitaplarında anlatılan olaylardan ibaret değil. Osmanlı döneminde tutulan nüfus, vergi ve arazi kayıtları, şehrin yüzyıllar önceki sosyal ve ekonomik hayatına ilişkin önemli bilgiler sunuyor. Bu kayıtları inceleyen tarihçi İsmet Miroğlu’nun “XVI. Yüzyılın Başlarında Erzincan Şehri (1516-1530)” başlıklı akademik çalışması, yaklaşık 500 yıl önceki Erzincan’ın nasıl bir şehir olduğunu gözler önüne seriyor.

Araştırmada Yavuz Sultan Selim döneminden itibaren Osmanlı idaresine giren Erzincan’ın idari yapısı, mahalleleri, nüfusu, dinî ve sosyal kurumları ile ekonomik faaliyetleri ayrıntılı şekilde ele alınıyor.

1530 yılında Erzincan’ın nüfusu 4 bin 477 kişiydi

Araştırmanın en dikkat çekici bölümlerinden biri, 16. yüzyılın başlarında Erzincan’da yaşayan nüfusa ilişkin veriler.

Tapu-tahrir defterleri esas alınarak yapılan hesaplamalara göre 1516 yılında Erzincan şehir merkezinde 4 bin 77 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun 2 bin 85'ini Müslüman-Türkler, bin 992'sini ise Ermeniler oluşturuyordu.

Böylece 1516 yılında şehir nüfusunun yüzde 51,1'i Müslüman-Türklerden, yüzde 48,9'u Ermenilerden meydana geliyordu.

Erzincanlı İş İnsanı Serkan Türk, Erzurum’da Yeni İş Yerini Açtı
Erzincanlı İş İnsanı Serkan Türk, Erzurum’da Yeni İş Yerini Açtı
İçeriği Görüntüle

1530 yılına gelindiğinde ise Erzincan'ın toplam nüfusu 4 bin 477 kişiye yükselmişti. Bu dönemde 2 bin 479 kişiyle Müslüman-Türk nüfus yüzde 53,1'e, bin 998 kişiyle Ermeni nüfus ise yüzde 46,9'a karşılık geliyordu.

Araştırmacı, bu hesaplamalarda her hanede ortalama beş kişinin yaşadığı varsayımından hareket ediyor. Ayrıca askerî görevliler, azaplar ve kale muhafızlarının Müslüman nüfus hesabına dahil edilmediğini özellikle belirtiyor.

Bu rakamlar, Erzincan'ın 16. yüzyılın ilk yarısında farklı toplulukların bir arada yaşadığı bir şehir olduğunu ortaya koyuyor.

Erzincan'da 20 mahalle bulunuyordu

1516-1518 ve 1530 yıllarına ait tahrir defterlerinde Erzincan şehir merkezinde toplam 20 mahalle kayıtlıydı.

İlk tahrire göre bu mahallelerin 7'si Müslüman-Türk, 13'ü ise Ermeni mahallelerinden oluşuyordu. 1530 yılı kayıtlarında ise Müslüman mahallelerinin sayısı 6, Ermeni mahallelerinin sayısı 14 olarak görülüyordu.

Araştırmada dönemin mahalle isimleri de tek tek sıralanıyor.

Müslüman mahalleleri arasında Halilullah Çelebi, Eskişehir, Cami, Cemaleddin, Gürk-Barak, Hoca Şeyhi ve diğer mahalleler bulunuyordu.

Ermeni mahalleleri arasında ise Çadırcı, Hoca Evren, Bozbeğin, Hoca Bekir, Tökeloğlu, Çukur, Melik Hatun, Süleyman, Güzlü Kazancı, Sâkigöklü, Bogos, Serkis, Avanis ve Kiğlı mahalleleri kaydedilmişti.

Araştırmada ayrıca Evliya Çelebi'nin 1647 yılında Erzincan'ı ziyaret ettiğinde şehirde 48 mahalle bulunduğunu yazdığı aktarılıyor.

Bu bilgi, Erzincan'ın sonraki yüzyıllarda mahalle sayısı bakımından önemli ölçüde genişlediğini gösteriyor.

Erzincan'da 2 cami, 2 mescit ve 10 medrese vardı

Araştırmanın bir başka önemli bölümü ise 16. yüzyılın başlarında Erzincan'da bulunan tarihî ve dinî yapılar.

Tahrir defterlerinde şehirde 2 cami, 2 mescit, 10 medrese, 8 zaviye, 2 hankâh ve bir mektep kayıtlı bulunuyordu.

Bu yapılar, Erzincan'ın yalnızca ticaret ve tarımla değil, eğitim ve dinî hayatla da gelişmiş bir şehir olduğunu ortaya koyuyor.

Araştırmada özellikle Gülabi Bey Camii, yani Ulu Cami üzerinde duruluyor. Erzincan'ın en eski tarihî eserlerinden biri olarak tanımlanan caminin banisinin Gülabi Bey olduğu belirtiliyor.

Caminin avlusunda dönemin önemli isimleri tarafından yaptırılmış medreselerin bulunduğu, ancak bu medreselerden günümüze herhangi bir kalıntının ulaşmadığı ifade ediliyor.

Halilullah Çelebi Camii de araştırmada adı geçen önemli yapılardan biri. Aynı mahallede Halilullah Çelebi tarafından yaptırılan bir çeşmenin bulunduğu ve çeşmenin 1448 yılına tarihlendirildiği aktarılıyor.

Medreseler arasında Atabek, Darü'l-İlim, Kadı İftihari, Melik Fahreddin ve Taharten medreseleri öne çıkıyor. Bunların yanı sıra Lala, Nizamiye, Abdülkerim, Pervane ve Borumbay medreselerinin de şehirde bulunduğu belirtiliyor.

Zaviyeler ve hankâhlar da dönemin sosyal ve dinî hayatında önemli bir yer tutuyordu.

Depremler Erzincan'ın tarihî mirasını yok etti

Miroğlu'nun araştırmasında dikkat çekilen en önemli konulardan biri de Erzincan'ın tarihî eserlerinin geçirdiği büyük yıkımlar.

Çalışmada 1047, 1457, 1583, 1787, 1888, 1930 ve 1939 yıllarında meydana gelen şiddetli depremlerin şehirdeki tarihî yapıları büyük ölçüde ortadan kaldırdığı ifade ediliyor.

Araştırmacı, eski dönemlerden günümüze ulaşan önemli eserlerden biri olarak Ulu Cami'yi gösteriyor. Ancak caminin de farklı dönemlerde onarımlar geçirdiğini belirtiyor.

Bugün Erzincan'ın tarihî dokusunu araştırırken karşılaşılan yapı eksikliğinin arkasında, yüzyıllar boyunca yaşanan bu büyük depremlerin önemli etkisi bulunuyor.

Erzincan'da üzüm, pamuk, kiraz ve dokuma sanayisi gelişmişti

Araştırmanın ekonomi bölümünde ise Erzincan'ın 16. yüzyılda tarım, ticaret ve sanayi bakımından gelişmiş bir şehir olduğu anlatılıyor.

Topraklarının verimli ve sulak olması nedeniyle şehirde bağcılık ve bahçeciliğin yaygın olduğu belirtiliyor.

Tapu-tahrir defterlerine göre Erzincan'da yetiştirilen tarım ürünleri arasında şunlar bulunuyordu:

  • Buğday
  • Arpa
  • Akdarı
  • Zeğrek
  • Kara burçak
  • Pamuk
  • Kenevir
  • Bakla
  • Nohut

Meyvecilikte ise üzüm başta olmak üzere elma, armut, kiraz, kayısı, dut ve ceviz yetiştiriliyordu.

Araştırmada özellikle bağlarda yetiştirilen üzümlerden şıra ve şarap üretildiği bilgisine yer veriliyor.

Erzincan'ın ekonomik gücü yalnızca tarıma dayanmıyordu. Şehirde dokumacılık ve bakırcılık da önemli faaliyetler arasındaydı.

Araştırmada Marco Polo'nun Erzincan'da kaliteli yünlü kumaşlar dokunduğuna ilişkin anlatımları aktarılıyor. Ayrıca çevredeki bakır madenlerinden elde edilen bakırın işlenerek değerli eşyalara dönüştürüldüğü belirtiliyor.

Erzincan'da üretilen kumaşların ve tarım ürünlerinin başka bölgelere gönderilmesi, şehrin dönemin ticaret ağları içerisindeki önemini gösteriyor.

Şehrin yıllık geliri 224 bin 753 akçaydı

Osmanlı dönemindeki ekonomik faaliyetlerin boyutunu ortaya koyan en önemli verilerden biri de vergi kayıtları.

1516-1518 yılları arasında düzenlenen Tapu-Tahrir Defteri'ne göre Erzincan şehir merkezinin yıllık geliri 224 bin 753 akçaya ulaşıyordu.

Bu gelirin önemli kaynakları arasında kara damga ve meyhane vergileri ile boyahane gelirleri bulunuyordu.

Araştırmada verilen rakamlara göre:

Gelir kalemi

Tutar

Kara damga ve meyhane resmi

120.000 akça

Boyahane mukataası

50.000 akça

Değirmen resimleri

15.000 akça

Yaylak resmi

2.000 akça

Tuzla mukataası

1.000 akça

Bunların yanında çeşitli tarımsal vergiler, ispençe, hayvan vergileri ve diğer gelir kalemleri de bulunuyordu.

1530 yılı kayıtlarında ise şehir gelirlerinin toplamı 195 bin 543 akça olarak belirtiliyor.

Araştırmacı, 1566 yılında Erzincan'ın gelirinin 234 bin akçaya ulaştığını da aktarıyor.

Boyahane gelirlerinin yüksekliği, şehirde dokuma sanayisinin gelişmiş olduğuna işaret eden önemli göstergelerden biri olarak değerlendiriliyor.

500 yıl önceki Erzincan'ın şehir hayatı yeniden okunuyor

İsmet Miroğlu'nun çalışması, Erzincan'ın 16. yüzyılın başlarında yalnızca askerî ve idari açıdan değil; nüfus, ticaret, tarım, eğitim ve sosyal yaşam bakımından da önemli bir merkez olduğunu ortaya koyuyor.

Yaklaşık 4 bin 500 kişilik nüfusu, 20 mahallesi, çok sayıda eğitim ve dinî kurumu, gelişmiş tarımsal üretimi ve dokuma faaliyetleriyle Erzincan, dönemin dikkat çeken şehirleri arasında yer alıyordu.

Bugün şehrin geçmişine ilişkin birçok yapının depremler nedeniyle ortadan kalkmış olması, Osmanlı arşivlerinde bulunan bu kayıtların değerini daha da artırıyor.

Yaklaşık 500 yıl öncesine ait bu bilgiler, Erzincan'ın tarihî kimliğinin anlaşılması ve gelecek kuşaklara aktarılması bakımından önemli bir kaynak niteliği taşıyor.

Kaynak: İsmet Miroğlu, XVI. Yüzyılın Başlarında Erzincan Şehri (1516-1530), Tarih Dergisi

Muhabir: Saliha Kara