Erzincan’ın Tercan ilçesinde, Erzurum–Erzincan kervan yolu üzerinde yükselen Mama Hatun Külliyesi, Anadolu Türk-İslam mimarisinin en özgün ve etkileyici yapıları arasında yer alıyor. Kümbet, kervansaray, hamam ve camiden oluşan bu tarihî yapı topluluğu, Saltuklu Beyliği döneminde, 1191 yılında beyliğin başına geçen II. İzzeddin Saltuk’un kızı Mama Hatun tarafından yaptırıldı. Hem mimari özellikleri hem de kadın bir hükümdar tarafından inşa ettirilmiş olmasıyla külliye, Anadolu tarihinde ayrıcalıklı bir konuma sahip bulunuyor.
Külliyenin en dikkat çekici yapısı olan Mama Hatun Kümbeti, dilimli gövdesi ve külahıyla Anadolu’da benzeri olmayan bir plan şeması sergiliyor. Kümbeti çevreleyen yuvarlak sur duvarı, yapıya anıtsal bir görünüm kazandırırken, bu özgün tasarım Anadolu mezar mimarisinde eşine rastlanmayan bir örnek olarak öne çıkıyor. Kümbet üzerindeki kitâbeden, yapının mimarının Ahlatlı Ebü’n-Nemâ b. Mufaddal olduğu anlaşılıyor. Kümbet ve çevre duvarından oluşan bu iki parçalı yapı, dönemin mimari anlayışını ve estetik gücünü günümüze taşıyor.
Külliyenin bir diğer önemli unsuru olan kervansaray ise XIII. yüzyılın başlarında inşa edildi. Eş odaklı kervansaraylar grubunda yer alan yapı, 51x51 metrelik ölçüleriyle bu türdeki en büyük örneklerden biri olarak kabul ediliyor. Tamamı kesme taştan yapılan kare planlı kervansaray, köşelerde silindirik kuleler, cephelerde ise payandalarla güçlendirilmiş durumda. Doğu cephesindeki görkemli taç kapı, dönemin taş işçiliğinin zarif örneklerini yansıtırken, iç mekânda geniş bir avlu etrafına dizilmiş odalar, eyvanlar ve ahır bölümleri dikkat çekiyor.
Kümbet ile kervansaray arasında yer alan hamam ise külliyenin sosyal yaşam boyutunu ortaya koyuyor. Küçük ölçekli olmasına rağmen işlevsel bir plana sahip olan hamamda, soyunmalık, ılıklık ve sıcaklık bölümleri bulunuyor. Ortasında yer alan altıgen havuz, yapıya estetik bir değer katıyor.
Külliyenin camisi ise zaman içinde büyük değişiklikler geçirmiş; özgün yapı yıkılarak yerine yeni bir cami inşa edilmiştir. Buna rağmen Mama Hatun Külliyesi, bütüncül yapısıyla Erzincan’ın tarihî ve kültürel mirasında önemli bir yer tutmaya devam ediyor.
Bugün Mama Hatun Külliyesi, hem akademik çevrelerin hem de tarih ve kültür meraklılarının ilgisini çekerken, Erzincan’ın kültür turizmi potansiyeline de güçlü bir katkı sunuyor. Zamana meydan okuyan bu eşsiz eser, Anadolu’nun taşlara kazınmış hafızası olarak ayakta duruyor.
