Bu tarihî ilişkinin izlerini süren akademik çalışmalar, 3. Ordu’nun faaliyetlerini ve komutanlık tarihini ayrıntılı biçimde ele alıyor. Erzincan merkezli Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan külliyatında yer alan değerlendirmeler de bölgenin zorlu iklimini, askerî görevlerin ağırlığını ve ordu ile Erzincan halkı arasındaki bağı gündeme taşıyor.
3. Ordu’nun tarihini inceleyen akademik çalışma
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde Ahmet Kösem tarafından 2019 yılında tamamlanan “Osmanlı Devleti 3’üncü Ordu Faaliyet ve Komutanlığı Tarihçesi (1843-2000)” başlıklı yüksek lisans tezi, konunun temel akademik kaynaklarından biri olarak öne çıkıyor. Songül Alşan danışmanlığında hazırlanan çalışma, 3. Ordu’nun tarihini uzun bir zaman dilimi içinde ele alıyor.
Bu çalışma, Erzincan ile 3. Ordu arasındaki ilişkinin tarihî arka planını araştırmak isteyenler için önemli bir başvuru kaynağı. Bununla birlikte, Osmanlı dönemindeki askerî teşkilatlanma ile bugünkü 3. Ordu’nun kurumsal tarihini birbirine karıştırmamak gerekiyor; farklı dönemlerde orduların adları, merkezleri ve sorumluluk alanları değişebildi.
Doğu Anadolu’nun sert kışı askerî görevleri zorlaştırdı
Doğu Anadolu’nun yüksek rakımlı arazisi, uzun kış mevsimi ve yoğun kar yağışı, bölgede görev yapan askerî birliklerin hareket kabiliyetini etkileyen temel koşullar arasında yer alıyor. Bu şartlar, özellikle Birinci Dünya Savaşı sırasında Kafkas Cephesi’nde yürütülen harekâtların anlaşılması açısından önem taşıyor.
Sarıkamış Harekâtı’nı inceleyen Hümmet Kanal’ın akademik makalesi, 22 Aralık 1914 ile 5 Ocak 1915 tarihleri arasındaki harekâtı; cephede yaşananlar, askerlerin deneyimleri ve Anadolu’ya etkileri üzerinden ele alıyor. Çalışmada askerlerin, komutanların ve sağlık görevlilerinin anılarından, yer yer de Osmanlı arşiv belgelerinden yararlanılıyor.
Sarıkamış örneği, askerî planlamada yalnızca birlik sayısı ve silah gücünün değil, iklimin, ulaşım imkânlarının ve lojistiğin de belirleyici olduğunu gösteriyor. Ancak bölgedeki her askerî faaliyeti doğrudan Sarıkamış Harekâtı’yla ilişkilendirmek doğru olmaz; her dönemin operasyonel koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.
Erzincan, askerî tarih araştırmalarında neden öne çıkıyor?
Erzincan’ın askerî geçmişini anlamak için Osmanlı dönemindeki teşkilatlanmaya da bakmak gerekiyor. Cengiz Çakaloğlu’nun Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi’nde yayımlanan 2001 tarihli araştırması, 1843’te Osmanlı ordusunun beş ordu bölgesine ayrıldığını ve bunlardan Anadolu Ordusu’nun Sivas, Diyarbakır, Erzurum, Van, Kars ve Gümüşhane gibi geniş bir coğrafyayı kapsadığını ortaya koyuyor. Çalışmaya göre Anadolu Ordusu’nun merkezi önce Sivas, daha sonra Harput oldu.
Bu bilgi, Doğu Anadolu’nun askerî açıdan öneminin yalnızca Cumhuriyet döneminde ortaya çıkmadığını gösteriyor. Bununla birlikte, 1843’teki Anadolu Ordusu yapılanması ile sonraki dönemlerdeki 3. Ordu’nun kurumsal geçmişi arasında doğrudan ve kesintisiz bir özdeşlik kurmak yerine, askerî teşkilatın farklı dönemlerde geçirdiği değişimleri dikkate almak gerekiyor.
Erzincan’ın 3. Ordu ile ilişkisini doğrudan ele alan bir başka kaynak da Songül Alşan danışmanlığında Ahmet Kösem tarafından hazırlanan yüksek lisans tezi. 2019’da Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi’nde tamamlanan Osmanlı Devleti 3’üncü Ordu Faaliyet ve Komutanlığı Tarihçesi (1843-2000) başlıklı çalışma, ordunun faaliyet ve komutanlık tarihini inceleyen akademik araştırmalar arasında yer alıyor.
Korgeneral Şeref Öngay’ın Erzincan değerlendirmesi
Tahir Erdoğan Şahin editörlüğündeki Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan külliyatının 17. cildi, doğrudan “Güvenlik ve Asayiş – 3’üncü Ordu – Erzincan İl Emniyet Müdürlüğü” başlığını taşıyor. Ciltte Korgeneral Şeref Öngay’ın “3’üncü Ordu ve Erzincan” başlıklı değerlendirmesi de bulunuyor.
Metinde aktarıldığı üzere Öngay, Erzurum ve Erzincan’da görev yaptığı dönemlerin kendisi açısından önemine değiniyor; bölge halkının Türk Silahlı Kuvvetlerine yaklaşımını, tarihî olayları ve depremlerin bıraktığı izleri değerlendiriyor. Bu anlatım, askerî kurum ile kent arasındaki ilişkinin yalnızca görev ve karargâh boyutuyla değil, toplumsal hafıza üzerinden de ele alındığını gösteriyor.
Erzincan Belediyesinin 20 Ağustos 2021 tarihli duyurusu da bu ilişkinin güncel toplumsal yansımalarından birini belgeliyor. Belediye Meclisi, görevinden ayrılan Korgeneral Şeref Öngay’a Erzincan’a yaptığı hizmetler nedeniyle fahri hemşehrilik beratı verilmesine oy birliğiyle karar vermişti.
Bu belge, tek başına ordu ile kent arasındaki ilişkinin bütün tarihini açıklamasa da yerel yönetim düzeyinde kurulan bağın somut bir örneğini oluşturuyor.
Erzincan’ın askerî hafızası, tarihî belgelerle araştırılıyor
Erzincan’ın 3. Ordu ile ilişkisi; askerî teşkilatlanma, savaş tarihi, coğrafi koşullar ve şehir yaşamı gibi farklı başlıklar üzerinden incelenebilecek kapsamlı bir konu. Akademik çalışmalar, Osmanlı dönemindeki askerî düzenlemelerden Birinci Dünya Savaşı’ndaki Kafkas Cephesi’ne kadar uzanan tarihî çerçeveyi ortaya koyarken, Erzincan Külliyatı da şehrin askerî geçmişine ve 3. Ordu ile ilişkisine dair yerel kaynakları bir araya getiriyor.
Bu nedenle Erzincan’ın askerî kimliğini yalnızca bugün kentte bulunan bir karargâhla açıklamak eksik kalır. Şehrin coğrafi konumu, tarih boyunca yaşanan savaşlar ve afetler, askerî birliklerin bölgedeki varlığı ve halkla kurulan ilişkiler birlikte değerlendirildiğinde daha kapsamlı bir tarih ortaya çıkıyor.
Kaynakça
1. Tahir Erdoğan Şahin (ed.), Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan, 17. cilt: Güvenlik ve Asayiş – 3’üncü Ordu – Erzincan İl Emniyet Müdürlüğü.
2. Ahmet Kösem (2019), Osmanlı Devleti 3’üncü Ordu Faaliyet ve Komutanlığı Tarihçesi (1843-2000), yüksek lisans tezi, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi.
3. Cengiz Çakaloğlu (2001), “1843 Askerî Düzenlemesi Çerçevesinde Anadolu Ordusu’nun Kuruluşu”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, Sayı 5, s. 49–64.
4. Hümmet Kanal (2014), “Sarıkamış Harekâtı Esnasında Cephede Yaşananlar ve Anadolu’ya Etkileri”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, Cilt 54, Sayı 2.
5. Erzincan Belediyesi (20 Ağustos 2021), “Başkan Aksun’dan 3. Ordu Komutanı Korgeneral Şeref Öngay’a Fahri Hemşehrilik Beratı”.
