Erzincan’ın Tercan ilçesindeki yerleşimlerin geçmişi, yalnızca günümüzde kullanılan köy ve mahalle adlarıyla değil, Osmanlı dönemine ait tahrir ve muhasebe defterlerinde yer alan kayıtlarla da takip edilebiliyor. Bu yerleşimlerden biri olarak öne çıkan Çakmaklı, eski adıyla ilişkilendirilen “Mezgeyik” kaydı ve bölgedeki arkeolojik buluntularıyla Tercan’ın geçmişine dair dikkat çekici bir tablo ortaya koyuyor.
Çakmaklı'nın idari geçmişine ilişkin akademik çalışmalardan birinde, yerleşimin 1990 yılı nüfus kayıtlarında Tercan ilçesine bağlı bir köy olarak bulunduğu, 2015 yılı kayıtlarında ise Tercan ilçesi Kızılca köyüne bağlandığı belirtiliyor. Bu durum, Erzincan kırsalındaki yerleşimlerin zaman içerisinde nüfus ve idari yapı bakımından geçirdiği değişimin örneklerinden biri olarak değerlendiriliyor.
Osmanlı kaynaklarında “Mezgeyik” adı
Çakmaklı'nın geçmişte kullanılan adı konusunda çeşitli kaynaklarda “Mezgeyik” veya “Mezgeik” biçimleriyle karşılaşılıyor. Ancak burada önemli bir tarihsel ayrım yapmak gerekiyor.
Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü tarafından yayımlanan Osmanlı arşiv çalışmasının yer adları dizininde “Mezgeyik (?) mezrası” kaydı yer alıyor. Kaydın soru işaretiyle verilmiş olması, yer adının eşleştirilmesi konusunda kaynak hazırlayıcılarının da ihtiyatlı davrandığını gösteriyor. Bu nedenle söz konusu kaydı doğrudan bugünkü Çakmaklı ile kesin olarak özdeşleştirmek yerine, Çakmaklı ile ilişkilendirilen tarihsel bir yer adı kaydı olarak değerlendirmek daha bilimsel bir yaklaşım oluyor.
Daha sonraki akademik bir çalışmada da Mezgeyik adı, 937/1530 tarihli Muhâsebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rûm Defteri kapsamında Bayburt Livası'na bağlı olarak zikredilen yerler arasında gösteriliyor. Çalışmada Kelmizi, Kelvez, Kısmısor, Kötür, Kuzveren, Mezgeyik, Mığkar, Mircika ve diğer bazı yer adları aynı kayıt grubu içerisinde sıralanıyor.
Bu kayıt, “Mezgeyik” adının XVI. yüzyılda bölgenin Osmanlı idari ve mali kayıtlarında kullanıldığını göstermesi bakımından önem taşıyor.
Çakmaklı’da arkeolojik izler de bulunuyor
Çakmaklı'nın tarihi yalnızca yazılı kaynaklarla sınırlı değil. Türk Tarih Kurumu tarafından yayımlanan Erzurum-Erzincan Arkeolojik Araştırmaları kapsamında Tercan çevresindeki arkeolojik merkezler arasında Çakmaklı Höyük de sayılıyor.
Araştırmada Çakmaklı Höyük'ün, Tercan ilçesine bağlı Çadırkaya beldesinin yaklaşık 4 kilometre doğusunda bulunduğu, yaklaşık 100 metreye 50 metre ölçülerinde olduğu ve çevresinin tarım arazisi olarak kullanılması nedeniyle önemli ölçüde tahrip olduğu belirtiliyor. Alanda su kaynakları bakımından da zengin bir yapı bulunduğu aktarılıyor.
Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü tarafından yayımlanan arkeolojik araştırma haberinde de Tercan ilçesinde çok sayıda höyük ve yerleşme merkezinin tespit edildiği, Çakmaklı Höyük'ün de bu merkezlerden biri olduğu belirtiliyor.
Bu arkeolojik veri, Çakmaklı çevresinin yalnızca Osmanlı döneminde değil, daha eski dönemlerde de yerleşim açısından önem taşıyan bir coğrafyada bulunduğunu gösteriyor. Ancak Çakmaklı Höyük ile Osmanlı dönemindeki Mezgeyik kaydını doğrudan aynı yerleşim zincirinin kesintisiz kanıtı olarak sunmak için daha ayrıntılı arkeolojik ve arşiv çalışmasına ihtiyaç bulunuyor.
Yer adının anlamı konusunda kesinlik yok
“Mezgeyik” adının anlamı konusunda ise ihtiyatlı olmak gerekiyor. Bazı ikincil kaynaklarda adın Türkçeleşmiş biçimi üzerinden “geyik” ile ilişkilendirildiği görülse de, mevcut akademik ve arşiv kayıtları bu açıklamayı kesin bir etimolojik sonuç olarak ortaya koymuyor.
Dolayısıyla “Mezgeyik kesin olarak şu anlama gelir” şeklinde bir hüküm vermek yerine, adın tarihsel kayıtlardaki biçimini ortaya koymak ve etimolojik açıklamaların araştırma düzeyinde kaldığını belirtmek daha doğru.
Bir köyün tarihinden Tercan’ın yerleşim geçmişine
Çakmaklı örneği, Tercan ve çevresindeki yerleşimlerin tarihini araştırırken farklı kaynak türlerinin birlikte değerlendirilmesinin önemini ortaya koyuyor.
Osmanlı tahrir ve muhasebe defterleri, yerleşimlerin adlarını, idari bağlılıklarını ve ekonomik yapılarını takip etmek açısından önemli kaynaklar arasında bulunuyor. Arkeolojik araştırmalar ise aynı coğrafyanın daha eski dönemlerdeki yerleşim izlerini ortaya çıkarıyor. Modern nüfus ve idari kayıtlar da köylerin zaman içerisinde geçirdiği statü ve bağlılık değişikliklerini gösteriyor.
Bu açıdan Çakmaklı'nın tarihine ilişkin elde bulunan veriler, yer adı, Osmanlı arşiv kayıtları, arkeolojik bulgular ve modern idari değişikliklerin birlikte okunabileceği bir araştırma alanı oluşturuyor.
Bugün Tercan'ın kırsal yerleşimlerinden biri olarak anılan Çakmaklı'nın geçmişine dair “Mezgeyik” adı ise, XVI. yüzyıl Osmanlı kayıtlarında karşımıza çıkan ve daha ayrıntılı arşiv araştırmalarıyla bugünkü yerleşimle bağlantısının netleştirilmesi gereken tarihsel bir iz niteliğinde.
Kaynaklar
- T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı / Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, 387 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rûm Defteri (937/1530) II. Eserde “Mezgeyik” adı Bayburt Livası'na bağlı yerler arasında geçmektedir.
- Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2018, sayı 22. Çalışmada 1530 tarihli Osmanlı defterine dayanılarak Mezgeyik, Bayburt Livası'ndaki yerleşim adları arasında gösterilmektedir.
- Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü / DergiPark, Erzincan'daki yerleşmelerin idari ve nüfus değişimleri üzerine çalışma. Çakmaklı'nın 1990'da Tercan'a bağlı köy olduğu, 2015'te Kızılca köyüne bağlandığı bilgisi burada yer almaktadır.
- Türk Tarih Kurumu, Erzurum-Erzincan Arkeolojik Araştırmaları. Çakmaklı Höyük'ün konumu, ölçüleri ve mevcut arkeolojik durumu hakkında bilgi vermektedir.
- Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü, Tercan çevresindeki arkeolojik araştırmalar ve Çakmaklı Höyük'e ilişkin değerlendirmeler.
