Erzincan’ın tarihî ilçesi Kemaliye’nin bugünkü idari kimliği, Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen önemli düzenlemeler sonucunda şekillendi. Eski adı Eğin olan ilçe, tarih boyunca farklı idari merkezlere bağlandı. 1938 yılında alınan kararla Erzincan’a katılması ise ilçenin idari tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.
Erzincan’ın ve Kemaliye’nin geçmişine ilişkin akademik çalışmalarda yer alan bilgiler, bu değişimin yalnızca yakın döneme ait bir idari düzenleme olmadığını, bölgenin uzun yıllara yayılan yönetim geçmişinin bir parçası olduğunu ortaya koyuyor.
Eğin, 1878 yılında Mamuretü’l-Aziz’e bağlandı
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi’nde yer alan Kemaliye maddesine göre Eğin, 19. yüzyılın ikinci yarısında, 1878 yılında Mamuretü’l-Aziz vilayetine bağlandı. Osmanlı döneminde Harput ve çevresindeki idari yapılanma içerisinde yer alan Eğin, bu dönemde kendi tarihî ve ekonomik özellikleriyle öne çıkan bir yerleşim merkeziydi.
İlçenin adı da Cumhuriyet dönemine geçiş sürecinde değişti. Millî Mücadele yıllarının sonlarına doğru kasaba halkının isteği üzerine 21 Ekim 1922 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla Eğin adı Kemaliye olarak değiştirildi. Böylece yerleşim, Cumhuriyet'in ilk yıllarına bugünkü adıyla girdi.
1926’da Malatya’ya bağlandı
Cumhuriyet dönemindeki idari düzenlemelerle birlikte Kemaliye’nin bağlı olduğu il yeniden değişti. 30 Mayıs 1926 tarihli ve 877 sayılı kanunla Elazığ’dan ayrılarak Malatya’ya bağlandı.
Bu idari bağlılık yaklaşık 12 yıl devam etti. Kemaliye’nin Erzincan’a bağlanmasını sağlayan düzenleme ise 1938 yılında gerçekleştirildi.
11 Mayıs 1938: Kemaliye’nin Erzincan’a bağlandığı tarih
Türkiye Büyük Millet Meclisi kayıtlarında yer alan 3383 sayılı kanunun adı, “Kemaliye ve Tercan kazalarının Erzincan vilâyetine ve Ağın nahiyesinin de Elâzığ vilâyetinin Keban kazasına bağlanmaları hakkında kanun” olarak geçiyor.
11 Mayıs 1938 tarihinde kabul edilen düzenlemeyle Kemaliye ve Tercan kazaları Malatya ve Erzurum'dan ayrılarak Erzincan vilayetine bağlandı. Aynı kanun kapsamında Ağın nahiyesi de Elazığ vilayetinin Keban kazasına bağlandı. Kanun, 18 Mayıs 1938 tarihli ve 3910 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı.
Bu düzenleme, yalnızca Kemaliye'nin değil, Erzincan'ın bugünkü ilçe yapısının şekillenmesinde de önemli bir aşama oldu.
Demiryolu ile idari değişiklik aynı döneme denk geldi
1938 yılı, Erzincan açısından ulaşım tarihinde de önemli gelişmelerin yaşandığı bir dönemdi. Ancak Kemaliye'nin Erzincan'a bağlanmasını doğrudan demiryolunun tamamlanmasına bağlamak için dikkatli olmak gerekiyor.
Akademik bir çalışmada Erzincan tren garının inşasına Nisan 1937'de başlandığı, istasyonun 1938 sonbaharında tamamlandığı ve trenin 11 Aralık 1938'de Erzincan'a ulaştığı aktarılıyor. Buna karşılık Kemaliye'nin Erzincan'a bağlanmasını sağlayan kanun 11 Mayıs 1938'de kabul edilmişti. Dolayısıyla demiryolunun Erzincan'a ulaşması, idari değişiklikten yaklaşık yedi ay sonra gerçekleşti.
Bu kronoloji, iki gelişmenin aynı tarihsel dönemde yaşandığını gösterse de demiryolunun kanunun doğrudan gerekçesi olduğunu tek başına kanıtlamıyor.
Akademik çalışmalar Kemaliye'nin tarihî kimliğine ışık tutuyor
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi bünyesinde hazırlanan ve Eğin'e ait Osmanlı şer'iyye sicillerini inceleyen 2019 tarihli yüksek lisans tezinde de ilçenin idari geçmişine yer veriliyor. Mustafa Can tarafından hazırlanan “24 Nolu Eğin Şer'iyye Sicili Transkripsiyonu ve Hukuki Değerlendirmesi” başlıklı çalışmada Eğin'in Osmanlı dönemindeki idari konumu, 1922'de isim değişikliği, 1926'da Malatya'ya ve 1938'de Erzincan'a bağlanması ele alınıyor.
Ayrıca 2025 yılında Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi'nde yayımlanan “Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Erzincan'ın Eğin (Kemaliye) ve İliç Köprüleri” başlıklı araştırma, Eğin-Kemaliye'nin tarihî ulaşım ağları içindeki konumunu ortaya koyuyor. Çalışmada Diyarbakır'dan Harput, Eğin ve İliç üzerinden Erzincan'a uzanan tarihî yol güzergâhının Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerindeki askerî ve ticari önemi inceleniyor.
Bugün Erzincan'a bağlı olan Kemaliye'nin geçmişi, idari sınırların zaman içerisinde nasıl değiştiğini gösteren dikkat çekici örneklerden biri. 1878'de Mamuretü'l-Aziz'e, Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında Elazığ'a, 1926'da Malatya'ya bağlanan Eğin, 11 Mayıs 1938 tarihli kanunla Erzincan'ın ilçesi haline geldi.
Böylece Kemaliye'nin bugünkü idari kimliğinin temelini oluşturan değişiklik, 1938 yılında çıkarılan yasal düzenlemeyle resmiyet kazandı.
Kaynaklar:
1. Türkiye Büyük Millet Meclisi – 3383 Sayılı Kanun
2. Kemaliye Kaymakamlığı – Kemaliye Tarihçesi
3. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi – Kemaliye Maddesi
4. Mustafa Can – 24 Nolu Eğin Şer'iyye Sicili Transkripsiyonu ve Hukuki Değerlendirmesi, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek lisans, 2019
5. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Erzincan’ın Eğin (Kemaliye) ve İliç Köprüleri, Enver Çakar, Korkmaz Şen, Yavuz Kısa, Ahmet Toprak, Tuba Nur Olğun ve Murat Şahin, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, Sayı: 27
6. Metin Demir – 1923-1950 Yılları Arasında Malatya'nın İdari ve Siyasi Durumu, Yeditepe Üniversitesi




