Erzincan'ın tarihî ve kültürel zenginlikleri, kent merkezinin yanı sıra ilçelerdeki köylerde de kendisini gösteriyor. Refahiye ilçesine bağlı Arpayazı köyü, hem geçmişte kullandığı Bekolar adı hem de yerleşimin batısında bulunan büyük tümülüs nedeniyle bölgenin dikkat çeken tarihî noktalarından biri olarak öne çıkıyor.
Günümüzde kırsal bir yerleşim görünümündeki Arpayazı'nın geçmişine ilişkin bilgiler, akademik yayınlarda ve yerel tarih araştırmalarında yer buluyor. Özellikle 2023 yılında yayımlanan Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan adlı eserde bulunan arkeolojik envanter, köyün yakınındaki Bekolar Tümülüsü hakkında önemli bilgiler içeriyor.
5 metre yüksekliğinde, 60 metre çapında
Prof. Dr. Tahir Erdoğan Şahin'in editörlüğünü yaptığı ve Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi tarafından yayımlanan eserin 6. cildinde, Refahiye ve çevresindeki tarihî yerleşimler, kaleler, höyükler ve diğer arkeolojik unsurlar ele alınıyor.
Çalışmada Arpayazı (Bekolar) Tümülüsü de ayrı bir başlık altında tanıtılıyor.
Araştırmada tümülüsün Refahiye'nin Bekolar köyünün batısında bulunduğu, yaklaşık 5 metre yüksekliğinde ve 60 metre çapında olduğu belirtiliyor. Yapının günümüze kadar kısmen korunarak ulaştığı, üzerinde kaçak kazı çukuru bulunmadığı da kaydediliyor.
Bu bilgiler, Bekolar Tümülüsü'nün yalnızca yöre halkının bildiği bir yükselti olmadığını, Erzincan'ın arkeolojik envanterinde de yer alan bir kültür varlığı olduğunu gösteriyor.
Ancak mevcut araştırmada yapının kesin tarihi, hangi döneme ait olduğu veya içerisinde kimin gömülü bulunduğuna ilişkin bir sonuç açıklanmıyor. Dolayısıyla tümülüsün belirli bir uygarlığa ait olduğunu söylemek için yeni arkeolojik incelemelere ihtiyaç duyuluyor.
Köyün eski adı Bekolar, yeni adı Arpayazı
Arpayazı'nın geçmişine ilişkin önemli akademik çalışmalardan biri de Dr. Öğr. Üyesi Yusuf Babür tarafından hazırlandı.
Babür'ün 14-15 Mart 2019 tarihlerinde gerçekleştirilen Refahiye Araştırmaları Sempozyumu'nda sunduğu "Refahiye'deki Bazı Yerleşim Birimlerinin Eski ve Yeni Adları Üzerine Bir İnceleme" başlıklı bildiri, köyün adının nereden geldiğine ilişkin ayrıntılar içeriyor.
Araştırmada Bekolar adının köyün kurucusu olarak anlatılan Bekir Ağa ile bağlantılı olduğu belirtiliyor. Sivas'ın İmranlı ilçesinden geldiği aktarılan Bekir Ağa'nın yerleşmesiyle köyün şekillendiği ifade ediliyor.
Çalışmada, Bekolar kelimesinin Kürtçede Bekirler anlamına geldiği yönündeki görüşe de değiniliyor. Ancak Babür, yöre halkının Bekir ismini Beko şeklinde söylemesinin doğal olduğunu belirterek ismin yalnızca Kürtçe kökenli bir kelime olarak değerlendirilmesine itiraz ediyor.
Böylece köyün eski adının, kurucusunun isminden kaynaklanmış olabileceği yönündeki yerel anlatı akademik bir çalışmada da ele alınmış oluyor.
Bekir Ağa'nın köye yerleşme hikâyesi
Refahiye Belediyesinin köy tanıtımında yer alan bilgilere göre Bekir Ağa, 93 Harbi olarak bilinen 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı öncesinde Sivas'ın İmranlı ilçesine bağlı Mustolar köyünden gelerek bugünkü Orta Mahalle olarak bilinen bölgeye yerleşti.
Bekir Ağa'nın oğullarının da farklı mahallelere dağılarak yerleştiği aktarılıyor. Köyün ilk adının Bekolar olmasının nedeni de kurucu olarak kabul edilen Bekir Ağa'nın ismine bağlanıyor.
Daha sonraki dönemde köyde arpa üretiminin yaygınlaşması nedeniyle Bekolar adının Arpayazı olarak değiştirildiği belirtiliyor.
Belediyenin tanıtım bilgileri ile Yusuf Babür'ün akademik çalışması, köyün eski adının Bekir Ağa ile ilişkilendirildiği konusunda örtüşüyor. Bununla birlikte kuruluş hikâyesinin ayrıntıları tarihî belgeyle doğrulanmış kesin bilgilerden ziyade yerel anlatı niteliği taşıyor.
Refahiye'nin arkeolojik zenginliği yalnızca Bekolar Tümülüsü'yle sınırlı değil
Tahir Erdoğan Şahin'in aynı eserinde Refahiye'nin farklı noktalarında bulunan başka arkeolojik unsurlara da yer veriliyor.
Bunlar arasında Teknecik köyü yakınındaki Hanzar Kurganı, Ekrek köyü sınırlarındaki Ömerli Tümülüsü, çeşitli eski yerleşim alanları, kaleler ve höyükler bulunuyor.
Özellikle Ekrek köyündeki Ömerli Tümülüsü için yaklaşık 5 metre yükseklik ve 80 metre çap ölçüleri veriliyor. Çevresinde Eski Çağ ve Roma dönemlerine ait seramik parçalarına rastlandığı belirtiliyor. Çalışmada Ömerli Tümülüsü klasik Roma dönemi tümülüs tipolojisi içerisinde değerlendiriliyor.
Bu karşılaştırma, Refahiye'nin farklı noktalarında arkeolojik açıdan incelenmeye değer mezar anıtlarının bulunduğunu ortaya koyuyor.
Bekolar Tümülüsü için daha kapsamlı araştırma yapılmalı
Arpayazı köyünün batısında bulunan Bekolar Tümülüsü'nün mevcut envanter bilgilerinin ötesinde incelenmesi, yapının tarihinin aydınlatılması açısından önem taşıyor.
Arkeolojik yüzey araştırmaları, bilimsel belgeleme ve gerekli görülmesi halinde uzman ekipler tarafından yürütülecek çalışmalarla tümülüsün yapısal özellikleri ve tarihî dönemi hakkında daha ayrıntılı bilgilere ulaşılması mümkün olabilir.
Özellikle yapının günümüze kadar kısmen korunmuş olması ve envanter kaydında kaçak kazı çukurunun bulunmadığının belirtilmesi, korunması gereken kültür varlıkları arasındaki önemini artırıyor.
Refahiye'nin Arpayazı köyü, Bekir Ağa'ya dayandırılan kuruluş hikâyesi, Bekolar adı ve 60 metre çapındaki tarihî tümülüsüyle Erzincan'ın geçmişine ışık tutan yerleşimlerden biri olarak dikkat çekiyor.
Kaynaklar:
1. Tahir Erdoğan Şahin (Editör), Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan, 6. Cilt, Sanat-Sanat Tarihi ve Sanat Eserleri, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Yayını, 2023, s. 115-116. Bekolar Tümülüsü ve Refahiye çevresindeki arkeolojik envanter.
2. Yusuf Babür, "Refahiye'deki Bazı Yerleşim Birimlerinin Eski ve Yeni Adları Üzerine Bir İnceleme", Refahiye Araştırmaları Sempozyumu Tam Metin Bildiriler Kitabı, 2019, s. 315-334. Bekolar adının kökeni ve Bekir Ağa anlatısı.
3. T.C. Refahiye Belediyesi, Arpayazı (Bekolar) köyü tanıtım bilgileri.
