Tarih boyunca askerî açıdan stratejik bir konuma sahip olan Erzincan, bugün de 3. Ordu Komutanlığı’nın kentte bulunması nedeniyle Türkiye’nin önemli garnizon merkezlerinden biri olarak öne çıkıyor. Ancak Erzincan ile 3. Ordu arasındaki ilişkinin geçmişi, yalnızca Cumhuriyet dönemindeki askerî yapılanmayla açıklanabilecek kadar yeni değil.
Akademik araştırmalar, bu bağın Osmanlı Devleti'nin 19. yüzyıldaki askerî teşkilatlanmasına kadar uzanan uzun bir geçmişe sahip olduğunu ortaya koyuyor.
3. Ordu’nun Doğu Anadolu’ya uzanan tarihi
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde Ahmet Kösem tarafından hazırlanan “Osmanlı Devleti 3’üncü Ordu Faaliyet ve Komutanlığı Tarihçesi (1843-2000)” başlıklı yüksek lisans tezi, 3. Ordu’nun tarihsel gelişimini kuruluşundan 2000 yılına kadar ele alıyor.
Çalışmaya göre 3. Ordu, 6 Eylül 1843 tarihinde kurulmuş, kuruluşundan 1911 yılına kadar farklı görev sahalarında faaliyet göstermiş, 1911’den itibaren ise Doğu Anadolu’nun savunmasında önemli bir askerî güç haline gelmişti. Tez, ordunun teşkilat değişikliklerinin yanı sıra savaşlardaki faaliyetlerini ve Doğu Anadolu’daki askerî görevlerini de inceliyor.
2019 yılında gerçekleştirilen Uluslararası Erzincan Tarihi Sempozyumu programında da 3. Ordu’nun Erzincan’daki geçmişine özel bir çalışma ayrılması dikkat çekiyor. Songül Alşan ve Ahmet Kösem tarafından hazırlanan çalışma, “Erzincan’da Bulunan 3’üncü Ordu’nun; Kuruluşu, Faaliyetleri, Erzincan’da Konuşlandırılması ve Askerî Kışla-Okul Alanları” başlığını taşıyor. Bu durum, 3. Ordu’nun Erzincan tarihindeki yerinin akademik araştırmalara da konu olduğunu gösteriyor.
Erzincan neden önemli bir askerî merkez haline geldi?
1910 yılında gerçekleştirilen askerî düzenlemeler, 3. Ordu açısından önemli bir dönüm noktası oldu. Akademik çalışmalarda aktarılan bilgilere göre bu düzenlemeyle 3. Ordu’nun görev sahası Doğu Anadolu olarak belirlendi ve karargâh merkezi Erzincan’a taşındı.
Böylece Erzincan, yalnızca askerî birliklerin bulunduğu bir şehir olmaktan çıkarak Doğu Anadolu’daki askerî planlama ve sevk-idare bakımından önemli bir merkez haline geldi.
Bu konum, özellikle Birinci Dünya Savaşı yıllarında daha belirgin hale geldi. Kafkas Cephesi'ndeki gelişmeler sırasında Erzincan ve çevresi, 3. Ordu’nun faaliyet alanının önemli noktalarından biri oldu. Akademik literatürde Erzincan’ın 1916 yılında Rus işgaline uğraması da Kafkas Cephesi'ndeki askerî gelişmeler bağlamında inceleniyor.
Dolayısıyla bugün Erzincan’da görülen güçlü askerî kimliğin arkasında yalnızca Cumhuriyet dönemine ait bir garnizon yapılanması değil, 19. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan uzun bir askerî teşkilatlanma süreci bulunuyor.
Savaşlar ve afetler ortak hafızayı güçlendirdi
Erzincan’ın tarihindeki en önemli kırılma noktalarından biri ise depremler oldu. Akademik araştırmalar, kentin tarih boyunca çok sayıda büyük deprem yaşadığını ortaya koyuyor. İlhan Haçin’in 1939 Erzincan Büyük Depremi başlıklı akademik çalışmasında, 1939 öncesinde de Erzincan’da büyük yıkımlara yol açan çok sayıda deprem meydana geldiği belirtiliyor.
Bu nedenle Erzincan’da ordu ile şehir arasındaki ilişkinin yalnızca savaş ve güvenlik ekseninde değerlendirilmesi yeterli değil. Afet dönemlerinde askerî birliklerin yürüttüğü destek faaliyetleri de şehir hafızasında önemli bir yer edinmiş durumda.
Bu bağın günümüzdeki yansımalarından biri de 3. Ordu ile AFAD arasındaki koordinasyon. Nitekim 4 Ekim 2026’da Erzincan’da 3. Ordu Komutanlığı tarafından AFAD İl Müdürlüğü ile koordineli deprem tatbikatı gerçekleştirildi. Tatbikatın amacı afet ve acil durumlara hazırlık olarak açıklandı.
Bu tür çalışmalar, ordunun şehirle kurduğu ilişkinin yalnızca askerî törenler veya güvenlik görevleriyle sınırlı olmadığını; afetlere hazırlık ve kamu kurumları arasındaki koordinasyon gibi alanlarda da sürdüğünü gösteriyor.
Şeref Öngay’ın değerlendirmesi dikkat çekiyor
Bu tarihsel ilişkinin toplumsal boyutuna dair en dikkat çekici değerlendirmelerden biri, 2019-2021 yılları arasında 3. Ordu Komutanlığı yapan Korgeneral Şeref Öngay’a ait.
Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan külliyatında yayımlanan değerlendirmesinde Öngay, 26 Ağustos 2019-23 Ağustos 2021 tarihleri arasında 3. Ordu Komutanı olarak görev yaptığını belirtiyor.
Öngay’ın değerlendirmesinde, 3. Ordu ile bölge halkı arasındaki tarihsel ilişkiye özellikle vurgu yapılıyor. Ona göre 3. Ordu, tarih boyunca bölge halkının desteğiyle birlikte hareket eden ve Doğu Anadolu’nun zor şartlarında önemli görevler üstlenen askerî yapılardan biri oldu.
Külliyatta yer alan Öngay değerlendirmesinin dikkat çekici tarafı, ilişkiyi yalnızca askerî başarılar üzerinden kurmaması. Bölge halkının orduya verdiği destek ve ortak tarihî hafıza da bu ilişkinin önemli unsurlarından biri olarak ele alınıyor.
Öngay’a fahri hemşehrilik verilmesi de dikkat çekici
Şeref Öngay’ın Erzincan’daki görevi sırasında şehir ile kendisi arasında oluşan bağın somut örneklerinden biri ise fahri hemşehrilik beratı oldu.
2021 yılında YAŞ kararıyla emekliye sevk edilen Öngay’a, Erzincan Belediye Meclisi’nin 17 Ağustos 2021 tarihinde oy birliğiyle aldığı karar doğrultusunda fahri hemşehrilik beratı verildi. Berat, Öngay’ın Belediye Başkanı Bekir Aksun’a veda ziyareti sırasında takdim edildi.
Bu karar, askerî görev ile şehir arasındaki ilişkinin kişisel düzeyde de karşılık bulabildiğini gösteren dikkat çekici bir örnek olarak değerlendirilebilir.
Öngay, veda programında Erzincan’da bulunmaktan ve görev yapmaktan duyduğu memnuniyeti de dile getirmişti.
3. Ordu yalnızca kışla değil, şehir ekonomisinin de bir parçası
Erzincan’daki 3. Ordu varlığının bir başka boyutu da ekonomik ve sosyal hayatla ilişkisi.
2002 yılında TBMM’ye sunulan bir soru önergesinde Erzincan’daki 3. Ordu Komutanlığı ve bağlı işyerlerinin kentteki istihdam açısından önemine dikkat çekilmişti. Önergenin gerekçesinde, 3. Ordu bünyesindeki birimlerin ve özellikle IV. Kademe Komutanlığı’nın Erzincan’ın ekonomik yapısına katkısının göz ardı edilemeyeceği ifade edilmişti.
Bu belge, 3. Ordu’nun şehir ekonomisi üzerindeki etkisinin yalnızca askerî personelle sınırlı olmadığını; bağlı işyerleri ve çalışanlar üzerinden de kent ekonomisinde bir karşılığının bulunduğuna dair dönemsel bir resmî kaydı ortaya koyuyor.
Dolayısıyla subay, astsubay, uzman erbaş ve diğer askerî personelin Erzincan’da yaşaması; eğitim, konut, ulaşım, alışveriş ve sosyal yaşam gibi birçok alanda şehirle karşılıklı bir etkileşim oluşturuyor.
Bugünkü Erzincan’da 3. Ordu’nun yeri
- Ordu’nun Erzincan’daki varlığı bugün de devam ediyor. 2026 yılında komutanlıkta devir teslim töreni gerçekleştirilirken, şehir protokolü ile 3. Ordu arasındaki kurumsal temasların sürdüğü görülüyor.
Ancak Erzincan ile 3. Ordu arasındaki ilişkiyi yalnızca bugünkü askerî yapılanma üzerinden okumak eksik kalıyor.
1843’te başlayan askerî teşkilatlanma, 1910’larda Erzincan’ın Doğu Anadolu’daki askerî merkezlerden biri haline gelmesi, Birinci Dünya Savaşı, Cumhuriyet dönemi, depremler ve afetler ile günümüzdeki sosyal ve kurumsal ilişkiler, bu bağın farklı dönemlerini oluşturuyor.
Bu nedenle Erzincan’ın “garnizon şehri” kimliği, yalnızca kentte askerî birliklerin bulunmasının sonucu değil; nesiller boyunca oluşmuş askerî, sosyal, ekonomik ve toplumsal hafızanın bir sonucu olarak değerlendirilebilir.
Burada önemli bir akademik ayrıntı da şu: “Erzincan halkı ile 3. Ordu arasında güçlü bir bağ vardır” ifadesi, bütün Erzincanlıların görüşünü ölçen bağımsız bir sosyolojik araştırmanın sonucu olarak değil, özellikle Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan külliyatında Korgeneral Şeref Öngay’ın görev dönemi gözlemleri ve değerlendirmeleri bağlamında ele alınmalıdır. Bu ayrım, konuyu tarihsel açıdan daha sağlam bir zemine oturtuyor.
Kaynaklar
- Ahmet Kösem, Osmanlı Devleti 3’üncü Ordu Faaliyet ve Komutanlığı Tarihçesi (1843-2000), Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
- Songül Alşan – Ahmet Kösem, “Erzincan’da Bulunan 3’üncü Ordu’nun; Kuruluşu, Faaliyetleri, Erzincan’da Konuşlandırılması ve Askerî Kışla-Okul Alanları”, Uluslararası Erzincan Tarihi Sempozyumu, 2019.
- Cengiz Çakaloğlu, “1843 Askerî Düzenlemesi Çerçevesinde Anadolu Ordusu’nun Kuruluşu”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, Sayı 5, 2001.
- İlhan Haçin, “1939 Erzincan Büyük Depremi”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 2014.
- “Rus Basınına Göre Birinci Dünya Savaşı’nda Erzincan’ın İşgali”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, İstanbul Üniversitesi.
- Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan Külliyatı, Cilt 17, Korgeneral Şeref Öngay’ın değerlendirmesi.
- Erzincan Belediyesi, Şeref Öngay’a fahri hemşehrilik beratı verilmesine ilişkin resmî kayıt.
