Peki, Anadolu'nun ilk Türk beyliklerinden biri olan Mengücekliler, neden başkent olarak Erzincan'ı seçti? Bu karar tesadüf müydü, yoksa büyük bir stratejinin parçası mıydı?
Tarihçiler, bu sorunun cevabının Erzincan'ın coğrafyasında, ticaret yollarında ve ekonomik gücünde saklı olduğunu belirtiyor.
Malazgirt Zaferi Sonrası Yeni Bir Dönem Başladı
1071 yılında Sultan Alparslan'ın Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı. Zaferin ardından komutanlardan Mengücek Gazi, Erzincan, Kemah, Divriği ve çevresini fethederek kendi beyliğini kurdu.
Kurulan bu beylik, Anadolu'daki ilk Türk devletlerinden biri oldu. Ancak ilginç olan, devletin idari merkezinin zamanla Erzincan'a taşınmasıydı. Mengücek Gazi
Erzincan'ın Coğrafyası En Büyük Gücüydü
Bugünkü ulaşım imkânlarıyla bakıldığında Erzincan sıradan bir Anadolu şehri gibi görülebilir.
Ancak 12. yüzyılda durum tamamen farklıydı.
Erzincan;
- Karadeniz limanlarını İran'a bağlayan yolun,
- Doğu Anadolu'yu İç Anadolu'ya bağlayan güzergâhın,
- Fırat Havzası'nın,
- Kafkasya ticaret yollarının
tam merkezinde bulunuyordu.
Bugünkü ifadeyle Erzincan, Anadolu'nun lojistik merkezi konumundaydı.
Tebriz'den yola çıkan bir kervan Trabzon Limanı'na ulaşmak istiyorsa büyük ölçüde Erzincan'dan geçmek zorundaydı. Aynı şekilde Sivas'tan doğuya giden tüccarlar için de şehir vazgeçilmez bir duraktı.
Bu durum Erzincan'ı yalnızca askerî açıdan değil, ekonomik açıdan da vazgeçilmez hale getiriyordu.
Bereketli Ova Büyük Avantaj Sağladı
Mengücekli hükümdarlarının Erzincan'ı tercih etmesindeki en önemli nedenlerden biri de tarımsal zenginlikti.
Karasu Nehri'nin suladığı geniş ova;
- buğday,
- arpa,
- meyve,
- bağcılık,
- hayvancılık
için son derece elverişliydi.
Bir devletin uzun süre ayakta kalabilmesi için yalnızca güçlü bir ordu değil, sürekli üretim yapan bir ekonomi gerekiyordu.
Erzincan, bu ihtiyacı fazlasıyla karşılıyordu.
Erzincan Bir Ticaret Şehrine Dönüştü
Mengücekliler döneminde şehir yalnızca askerî merkez olmadı.
Kısa sürede Anadolu'nun önemli ticaret şehirlerinden biri hâline geldi.
Dönemin kaynaklarında Erzincan çarşılarında;
- kumaş,
- deri ürünleri,
- bakır işçiliği,
- demircilik,
- silah üretimi,
- halıcılık
gibi birçok zanaatın geliştiği anlatılıyor.
Şehre gelen tüccarlar yalnızca Anadolu'dan değil;
- İran'dan,
- Suriye'den,
- Kafkasya'dan,
- Karadeniz kıyılarından
da geliyordu.
Bu hareketlilik sayesinde Erzincan, dönemin ekonomik açıdan en canlı şehirlerinden biri oldu.
Bilim ve Kültürün Merkezi
Mengücekli hükümdarları sadece savaşlarla ilgilenmedi.
Şehirde;
- medreseler,
- camiler,
- kütüphaneler,
- hayır kurumları
kuruldu.
İslam dünyasının farklı bölgelerinden âlimler Erzincan'a davet edildi.
Bu nedenle tarihçiler, Mengücekli dönemini Erzincan'ın ilk büyük kültürel yükseliş dönemi olarak değerlendiriyor.
Neden Erzincan, Neden Divriği Değil?
Mengücek Beyliği zaman içinde iki kola ayrıldı.
Bir kol Divriği'de, diğer kol ise Erzincan'da hüküm sürdü.
Bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan Divriği Ulu Camii nedeniyle Divriği daha fazla bilinse de, siyasi ve ekonomik güç uzun yıllar Erzincan kolunda toplandı.
Çünkü Erzincan;
- nüfus bakımından daha büyüktü,
- ticaret yollarının merkezindeydi,
- tarımsal üretimi daha yüksekti,
- askerî sevkiyat açısından daha avantajlıydı.
Bu nedenle devlet yönetiminin merkezi olarak Erzincan ön plana çıktı.
Anadolu'nun En Güçlü Şehirlerinden Biriydi
- yüzyılda Erzincan, yalnızca Doğu Anadolu'nun değil, tüm Anadolu'nun önemli şehirlerinden biri olarak gösteriliyordu.
Dönemin seyyahları ve tarihçileri, Erzincan'ı zengin çarşıları, bağları, bahçeleri ve kalabalık nüfusuyla anıyor.
Bu parlak dönem, sonraki yüzyıllarda yaşanan savaşlar, Moğol akınları ve büyük depremler nedeniyle zamanla sona erse de, Mengüceklilerin Erzincan'ı başkent yapma kararı şehrin tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri olarak kabul ediliyor.
Bugünkü Erzincan'da Mengücek İzleri
Aradan yaklaşık dokuz asır geçmiş olmasına rağmen Mengüceklilerin bıraktığı izler hâlâ Erzincan ve çevresinde yaşamaya devam ediyor.
Kemah Kalesi çevresindeki tarihî miras, döneme ait mimari eserler ve yazılı kaynaklar, Mengücek Beyliği'nin bölge üzerindeki etkisini günümüze taşıyor. Her ne kadar depremler ve savaşlar Erzincan'daki birçok yapıyı yok etmiş olsa da, bu beylik Erzincan'ın bir şehir kimliği kazanmasında belirleyici rol oynadı.
Bugün tarihçiler, Erzincan'ın Anadolu'da Türk şehirleşmesinin erken örneklerinden biri hâline gelmesini büyük ölçüde Mengücek dönemindeki siyasi istikrar, ticari canlılık ve kültürel yatırımlarla açıklıyor.
