Tarihî kaynaklar, 19. yüzyılın sonlarında Erzincan ve çevresinde yaklaşık 20 medresenin faaliyet gösterdiğini ve bu kurumlarda çok sayıda öğrencinin eğitim aldığını ortaya koyuyor.
Dönemin yükseköğretim kurumları olarak kabul edilen medreseler, Erzincan'ın ilmî ve kültürel hayatının merkezinde yer alıyordu. Bu kurumlarda öğrencilere başta tefsir, hadis, fıkıh ve kelam gibi dinî ilimler olmak üzere mantık, dil, edebiyat ve dönemin çeşitli bilim dallarında eğitim veriliyordu. Medreseler, yalnızca din adamı yetiştiren kurumlar değil; aynı zamanda ilim insanlarının yetişmesine katkı sunan önemli eğitim merkezleri olarak faaliyet gösteriyordu.
Tarihî kayıtlara göre Erzincan'daki medreselerin bir bölümü şehir merkezinde, bir bölümü ise çevre kazalarda bulunuyordu. Bu durum, Erzincan'ın yalnızca kendi halkına değil, çevre bölgelerden gelen öğrencilere de eğitim imkânı sunan bölgesel bir ilim merkezi olduğunu gösteriyor.
Kaynaklarda adı geçen medreseler arasında Halilullah Medresesi, Hacı Ali Bey Medresesi, Müftü Medresesi, Molla Güzel Medresesi, Yeni Medrese, Gazi İftihareddin Medresesi, Melik Fahreddin Medresesi, Abdulkerim Medresesi ve Silahşör Osman Ağa Medresesi yer alıyor. Bu eğitim kurumları uzun yıllar boyunca Erzincan'ın ilmî kimliğinin şekillenmesinde önemli rol üstlendi.
Medreseler sadece eğitim verilen yapılar değildi. Aynı zamanda dönemin düşünce hayatına yön veren âlimlerin yetiştiği, ilmi tartışmaların yapıldığı ve kültürel hayatın canlı tutulduğu merkezlerdi. Burada yetişen birçok öğrenci daha sonra farklı şehirlerde müderrislik, kadılık ve müftülük gibi görevler üstlenerek Osmanlı ilim geleneğinin devamına katkı sağladı.
- yüzyılın sonlarına gelindiğinde de Erzincan'daki medreseler eğitim faaliyetlerini sürdürmeye devam ediyor, şehrin kültürel ve akademik yapısının temel unsurlarından biri olmayı sürdürüyordu. Osmanlı eğitim sistemi içerisinde önemli bir yere sahip olan bu kurumlar, Erzincan'ın Doğu Anadolu'nun önde gelen ilim merkezlerinden biri olarak anılmasında büyük pay sahibi oldu.
Bugün tarihî kaynaklar incelendiğinde, Erzincan'ın geçmişte yalnızca ticaret ve askerî açıdan değil, eğitim ve bilim alanında da güçlü bir geleneğe sahip olduğu açıkça görülüyor. Yaklaşık 20 medresenin aynı dönemde faaliyet göstermesi, şehrin yüzyıllar boyunca ilim ve kültürün geliştiği önemli merkezlerden biri olduğunu ortaya koyan en dikkat çekici göstergeler arasında yer alıyor.
