Refahiye Araştırmaları Sempozyumu’nda yer alan bilgiler, köy adının “gez-gâh” yani “gezilecek yer” kavramıyla bağlantılı olabileceğine işaret ederken, resmî ilçe kaynakları Meryemhane rivayetini ve Hoşirik suyunu doğruluyor.
Erzincan’ın Refahiye ilçesinde yer alan Akbağ köyü, bugünkü sakin görünümünün ardında geçmişe uzanan dikkat çekici bir yerleşim hikâyesi barındırıyor. İlçe merkezine yaklaşık 15 kilometre uzaklıkta bulunan köy, resmî kayıtlarda Akbağ adıyla yer alırken, tarihî ve yerel kaynaklarda eski adı Gezge olarak geçiyor.
Refahiye Kaymakamlığı’nın köy bilgileri arasında doğrudan “Akbağ (Gezge) Köyü” ifadesi kullanılıyor. Aynı kaynakta, köye ilk gelenlerin Sivas’ın Zara ilçesine bağlı Meryemhane köyünden geldiklerinin rivayet edildiği, zaman içerisinde başka yerlerden gelen ailelerin de yerleşime katıldığı aktarılıyor.
Bu bilgi, Akbağ’ın kuruluş hikâyesinin yalnızca yakın çevresindeki yerleşimlerle sınırlı olmadığını, Sivas’ın Zara yöresiyle de bir nüfus ve yerleşim bağlantısının bulunduğuna ilişkin yerel hafızanın korunduğunu gösteriyor.
Akbağ’ın eski adı Gezge konusunda ise daha farklı bir açıklama öne çıkıyor. 14-15 Mart 2019 tarihlerinde gerçekleştirilen Refahiye Araştırmaları Sempozyumu kapsamında hazırlanan ve Erzincan Valiliği, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi ile Refahiye Kaymakamlığı'nın yayın haklarına sahip olduğu bildiriler kitabında, “Gezge (Akbağ)” başlığı altında köyün adı ele alınıyor.
Çalışmada, köye ilk yerleşenlerin Sivas’ın Zara ilçesine bağlı Meryemhane köyünden geldikleri bilgisi aktarılırken, Gezge adının “gez-gâh”, yani “gezilecek yer” anlamıyla ilişkili olmasının muhtemel olduğu belirtiliyor. Metinde, köyde bulunan Hoşirik su kaynağının bu adlandırmayla bağlantılı olabileceği; insanların bu su kaynağından yararlanmak ve bölgeyi ziyaret etmek amacıyla buraya gelmiş olabilecekleri değerlendirmesi yapılıyor.
Bu nokta özellikle önemli. Çünkü “Gezge” kelimesinin Türkçe ağızlarda “kol, devriye” anlamına geldiğine ilişkin sözlük verileri de bulunuyor. Bir akademik çalışmada Derleme Sözlüğü'ne dayanılarak “gezge” kelimesinin bu anlamı veriliyor. Ancak bu sözlük anlamı, Akbağ'ın neden Gezge olarak adlandırıldığını tek başına kanıtlamıyor. Akbağ özelindeki akademik değerlendirme ise “gez-gâh” ihtimali üzerinde duruyor.
Köyün hikâyesindeki en dikkat çekici unsurlardan biri ise Hoşirik suyu.
Refahiye Kaymakamlığı, köyün girişinde “Hoşirik” adı verilen ve yörede çeşitli yaralara iyi geldiğine inanılan bir su bulunduğunu kaydediyor.
Hoşirik adı yalnızca Akbağ ile sınırlı bir yerel kültür unsuru da değil. Erzincan yöresindeki su kültürünü inceleyen akademik bir çalışmada, Refahiye, Kemah ve İliç çevresinde bilinen Hoşirik sularının halk tarafından çeşitli cilt rahatsızlıkları için kullanıldığı, suyla birlikte kaynağın çevresindeki çamurdan da yararlanıldığı aktarılıyor. Bu bilgiler halk inancı ve geleneksel uygulamalar açısından değerlendirilmeli; tıbbi tedavi önerisi olarak görülmemeli.
Akbağ'ın adı tarihî süreç içerisinde de kayıtlarda yaşamaya devam ediyor. Köy adlarını ve eski yerleşim adlarını inceleyen çalışmalarda Gezge'nin Akbağ adına dönüştürüldüğü görülüyor.
Gezge adına Cumhuriyet döneminin yakın tarihine ilişkin akademik araştırmalarda da rastlanıyor. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü bünyesinde hazırlanan bir çalışmada, 1921 yılında Refahiye çevresindeki olaylar anlatılırken “Gezge ve civarı” ifadesi kullanılıyor. Böylece eski adın yalnızca yerel hafızada değil, 20. yüzyılın tarihî belgelerine dayanan araştırmalarda da yaşamaya devam ettiği görülüyor.
Köyün tarihine ilişkin araştırmalarda Osmanlı dönemine ait Avarız kayıtlarının da önemli bir kaynak grubu olduğu biliniyor. Ancak Akbağ için 1642 tarihli kayıtta yer aldığı ileri sürülen iki Müslüman hane, köyün harabe ve viran durumda bulunması ve Hasan adlı kişinin ekilebilir araziyi işlemek karşılığında yıllık 100 akçe vermeyi kabul etmesi şeklindeki ayrıntıların birincil arşiv belgesinin çevrim içi görüntüsünü bu araştırmada doğrulamak mümkün olmadı. Bu nedenle söz konusu ayrıntıların yayımlanmış tarih araştırmalarındaki aktarımlar üzerinden ayrıca kontrol edilmesi gerekiyor.
Bununla birlikte, Akbağ'ın geçmişini anlamak için yalnızca nüfus kayıtlarına bakmak yeterli değil. Köyün tarihi; yerleşimcilerin geldiği rivayet edilen Meryemhane, eski Gezge adı, Hoşirik suyu ve zaman içinde gerçekleşen yerleşim hareketleriyle birlikte ele alındığında daha geniş bir bölgesel hareketliliğin parçası olarak görülüyor.
Bugün Akbağ küçük bir kırsal yerleşim olarak varlığını sürdürürken, Gezge adı geçmişin önemli bir hatırası olarak yaşamaya devam ediyor. Köyün hikâyesi, bir yer adının yalnızca haritadaki bir isim olmadığını; göçleri, doğal kaynakları, halk anlatılarını ve geçmişteki yaşam biçimlerini de taşıyabildiğini gösteren örneklerden biri olarak öne çıkıyor.
Akbağ'ın hikâyesinde kesin olarak belgelenenlerle rivayet edilenler yan yana duruyor: Resmî kaynaklarda Akbağ (Gezge) adı, Meryemhane'den gelen ilk yerleşimcilere ilişkin rivayet ve Hoşirik suyu kayıt altında bulunuyor. Akademik çalışmalarda ise Gezge adının “gez-gâh” ile bağlantılı olabileceği değerlendirmesi yapılıyor. Böylece Refahiye’nin kuzeydoğusundaki bu küçük yerleşim, bugünkü adı Akbağ olsa da geçmişten gelen Gezge adıyla tarihî hafızasını koruyor.
kaynaklar
- T.C. Refahiye Kaymakamlığı – Köylerimiz: Akbağ (Gezge), Meryemhane rivayeti ve Hoşirik suyu için en doğrudan kurumsal kaynak.
- Refahiye Araştırmaları Sempozyumu Tam Metin Bildiriler Kitabı (2019): “Gezge (Akbağ)” başlığında köyün adı, Meryemhane bağlantısı ve “gez-gâh” ihtimali ele alınıyor.
- Yücel Kaplanoğlu, “Refahiye’nin Sosyo-Kültürel ve Dinî Yapısı Üzerine Bir İnceleme”, 2009: Cumhuriyet Üniversitesi Felsefe ve Din Bilimleri/Dinler Tarihi alanında hazırlanmış yüksek lisans tezi.
- “Su Kültünün Akarsu-Göl Bağlamında Erzincan Halk İnançlarına Yansımaları”: Hoşirik suyunun Refahiye ve çevresindeki halk inanışlarındaki yerini inceleyen akademik çalışma.
- Dilek Kızıldağ, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü çalışması: 1921 olayları bağlamında “Gezge ve civarı” ifadesini içeriyor.
