Erzincan’ın 110 yıl önceki sosyal hayatını merak edenler için Osmanlı döneminden kalan Şer‘iyye Sicilleri önemli tarihî kaynaklar arasında yer alıyor. Kadı mahkemelerinde tutulan bu defterler, dönemin hukuki işlemlerinin yanı sıra insanların aile ilişkilerini, ekonomik faaliyetlerini, mesleklerini ve toplumsal yaşamını da kayıt altına alıyor.

1916 tarihli 1 Numaralı Erzincan Şer‘iyye Sicili üzerine Sevil Öztürk tarafından 1998 yılında hazırlanan yüksek lisans tezi, bu alandaki önemli çalışmalardan biri olarak öne çıkıyor. Tez, defterin transkripsiyonunu ve değerlendirmesini konu alıyor.

Erzincan’da Toplum Hangi Kesimlerden Oluşuyordu?

Sicil üzerine yapılan değerlendirmelerde Osmanlı toplumunun yönetenler ve yönetilenler şeklinde sınıflandırıldığı bir toplumsal yapıdan söz ediliyor. Yönetici kesim içerisinde ulema, yani ilim sahibi kişiler önemli bir konuma sahipti. Dinî hizmetler, hukuk ve eğitim gibi alanlarda görev üstlenen bu kesim, toplumun kültürel ve idari hayatında etkiliydi.

Üretici ve vergi veren kesimler ise şehir ve kırsal yaşamın ekonomik temelini oluşturuyordu. Şehirlerde esnaf ve tüccarlar ticari faaliyetleri yürütürken, köylerde yaşayan nüfusun önemli bir bölümü tarım ve hayvancılıkla geçimini sağlıyordu. Konar-göçer topluluklar da dönemin toplumsal yapısının parçaları arasında bulunuyordu.

Ancak bu sınıflandırma, toplumun bütün üyelerinin hayatını tek başına açıklamıyor. Mahkeme kayıtlarında karşılaşılan meslekler, aile ilişkileri ve yerleşim bilgileri, Erzincan’ın çok katmanlı sosyal yapısını daha yakından anlamayı sağlıyor.

Esnaf Dünyasında Hangi Meslekler Vardı?

Gani Ersoy’un Marmara Üniversitesi’nde 2010 yılında hazırladığı 9 Cumâdelûlâ 1332 – 5 Cumâdelâhire 1340 Tarihli Şer‘iyye Sicili Defterine Göre Erzincan’da Sosyo-Kültürel Hayat başlıklı yüksek lisans tezi, dönemin meslek dünyasına ilişkin dikkat çekici bilgiler içeriyor.

Çalışmada incelenen 1914-1922 dönemine ait sicilin ilk bölümünde 99 sayfanın transkripsiyonu yapılmış ve toplam 215 dava tespit edilmiş. Tezde veraset, mehir, nafaka, vesayet ve vekâlet gibi konuların yanı sıra dönemin ekonomik ve toplumsal hayatına ilişkin bilgiler de değerlendirilmiş.

Tezde adı geçen esnaf grupları arasında şunlar bulunuyor:

  • Tuhafiyeciler

  • Leblebiciler

  • Fırıncılar

  • Tüfekçiler

  • Bakkallar

  • Dülgerler

Bunların dışında berber, demirci, nalbant, çaycı, değirmenci, terzi, semerci, keçeci, kasap, ekmekçi, kuyumcu ve çilingir gibi meslek adları da kayıtlarda geçiyor.

Bu meslekler, Erzincan’da gündelik hayatın yalnızca tarım ve hayvancılıktan ibaret olmadığını; zanaat, üretim, ticaret ve hizmet alanlarında da farklı iş kollarının bulunduğunu gösteriyor. Tezde ayrıca bazı meslek adlarının kişilerin isimleriyle birlikte anıldığı, ancak bu kayıtların her kişinin söz konusu mesleği fiilen yaptığını kesin olarak kanıtlamadığı özellikle belirtiliyor.

Mahalleler Sadece Yerleşim Alanı Değil, Sosyal Dayanışmanın Merkeziydi

Osmanlı şehir yaşamında mahalleler, insanların birbirini tanıdığı ve sosyal dayanışma ilişkilerinin geliştiği önemli yerleşim birimleriydi. Mahalle imamları ve muhtarlar da bu yapının idari ve toplumsal işleyişinde görev alıyordu.

Gani Ersoy’un çalışmasında Erzincan’a bağlı mahalle ve köylerin isimleri, bunlarda görev yapan imam ve muhtarlar da ele alınıyor. Molla Güzel, Mecidiye-i Kebir, Mecidiye-i Sağir, Halilullah, Ağtaş, Gerekgerek, Horan, Kerimoğlu, Ali Efendi ve Karaağaç mahalleleri bu kayıtlarda adı geçen yerleşimler arasında bulunuyor.

Tezde imam ve muhtarların mahkemede şahitlerin kimlik ve güvenilirliklerinin belirlenmesi gibi süreçlerde de rol üstlendikleri aktarılıyor. Bu durum, mahalle yönetiminin yalnızca dinî hizmetler veya yerel idareyle sınırlı olmadığını, adli süreçlerle de bağlantılı olduğunu gösteriyor.

1916-1919 Kayıtları Aile Hayatına ve Toplumsal İlişkilere Işık Tutuyor

Nihat Fırat ve Binali Koçoğlu tarafından hazırlanan ve 2022 yılında Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi’nde yayımlanan Osmanlının Son Döneminde Erzincan’da Sosyal Hayat (1916-1919) başlıklı araştırma da dönemin sosyal yapısını anlamak açısından önemli bir kaynak.

Araştırmacılar, Erzincan C-55 numaralı Şer‘iyye Sicili üzerinden aile yaşantısı, miras paylaşımı, Müslüman ve gayrimüslim topluluklar arasındaki ilişkiler ile asayiş konularını inceliyor.

Mehmet Gayretli’nin 2021 yılında yayımlanan Erzincan Şer‘iyye Sicillerine Göre Müslim-Gayrimüslim İlişkileri başlıklı akademik makalesi de bu kayıtların farklı topluluklar arasındaki hukuki ve sosyal ilişkileri incelemek için kullanılabileceğini ortaya koyuyor. Çalışmada Erzincan’a ait toplam 40 Şer‘iyye Sicili bulunduğu, bunların 36’sının Kemaliye’ye, 4’ünün ise Erzincan merkeze ait olduğu belirtiliyor.

Mahkeme Defterleri Erzincan’ın Geçmişine Açılan Bir Pencere

1916 tarihli siciller ve aynı döneme ilişkin akademik çalışmalar birlikte değerlendirildiğinde, Erzincan’ın geçmişteki toplumsal yapısının farklı meslek grupları, aileler, dinî görevliler, esnaf, tüccarlar, köylüler ve mahalle topluluklarından oluştuğu görülüyor.

Miras paylaşımı, nafaka, vesayet, vekâlet, ticari ilişkiler ve mahalle yönetimi gibi konular, dönemin insanlarının günlük yaşamına dair ayrıntıları günümüze taşıyor.

Bugün tarihî belgeler arasında yer alan bu kayıtlar, Erzincan’ın geçmişini yalnızca savaşlar, yöneticiler ve siyasi gelişmeler üzerinden değil, sıradan insanların yaşamları üzerinden de okumamıza imkân veriyor. Bir başka ifadeyle Şer‘iyye Sicilleri, 110 yıl önce Erzincan’da kimlerin yaşadığını, hangi işlerle uğraştığını ve toplumsal ilişkilerin nasıl şekillendiğini anlamak isteyenler için önemli bir tarih hazinesi niteliği taşıyor.

Akademik Kaynaklar:

1. Sevil Öztürk (1998): 1 Numaralı Erzincan Şer‘iyye Sicil Defteri H.1332-M.1916 (Transkripsiyon ve Değerlendirme). İnönü Üniversitesi yüksek lisans tezi.

2. Gani Ersoy (2010): 9 Cumâdelûlâ 1332 – 5 Cumâdelâhire 1340 Tarihli Şer‘iyye Sicili Defterine Göre Erzincan’da Sosyo-Kültürel Hayat. Marmara Üniversitesi, yüksek lisans tezi.

3. Nihat Fırat ve Binali Koçoğlu (2022): “Osmanlının Son Döneminde Erzincan’da Sosyal Hayat (1916-1919)”, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı 21, s. 257-280.

4. Mehmet Gayretli (2021): “Erzincan Şer‘iyye Sicillerine Göre Müslim-Gayrimüslim İlişkileri”, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 53, s. 257-280.

Muhabir: Saliha Kara