Erzincan’ın Tercan ilçesinde bugün varlığını sürdüren Çalkışla, yalnızca günümüzdeki yerleşim yapısıyla değil, sular altında kalan eski yerleşim geçmişiyle de dikkat çekiyor.
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Yayını olarak hazırlanan ve Erzincan Valiliği ile Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi iş birliğiyle yayımlanan “Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan 20 – Çevre Araştırmaları: Yerleşimler, Erzincan ve Çevresi’nin Tarihi, Kültürel, Arkeolojik, Etnografik, Mitolojik ve Dinî Değerleri-II” adlı 2023 tarihli çalışmada, Tercan ilçesine bağlı yerleşimler arasında Çalkışla’nın tarihine de yer veriliyor.
Çalkışla’nın eski adı: Çirkiz
Çalışmada yerleşimin adı “ÇALKIŞLA/ÇİRKİZ” şeklinde veriliyor.
Kaynakta “Çirkiz” adının anlamına ilişkin olarak, “çir” kelimesinin kayısı, erik ve zerdali gibi meyvelerin kurusunu ifade ettiği, “kiz” unsurunun ise Türkçeye yabancı olmadığı belirtiliyor. Bu açıklama, eserde yer adı etimolojisi kapsamında aktarılıyor; dolayısıyla kesinleşmiş tek köken açıklaması olarak değil, kaynakta sunulan dilbilimsel değerlendirme olarak ele alınması gerekiyor.
İnternetteki bazı ikincil kaynaklarda ise eski ad “Çirkis” biçiminde de geçiyor. Örneğin Çalkışla hakkında derlenen yer adı kayıtlarında 1928 için “Çirkis” biçimi veriliyor.
Bu nedenle tarihî adın farklı kaynaklarda Çirkiz/Çirkis şeklinde yazılması dikkat çekici bir ayrıntı olarak karşımıza çıkıyor.
1516’da 5 haneli bir köydü
Çalkışla’nın geçmişini ilginç hale getiren en önemli unsurlardan biri ise Osmanlı dönemine ait nüfus ve gelir kayıtları.
2023 tarihli çalışmada yer alan bilgilere göre 1516 yılında Çalkışla’da 5 hane bulunuyordu. Aynı yıl köyün geliri 2.500 akçe olarak kaydedilmişti.
Aradan yaklaşık 14 yıl geçtikten sonra, 1530 yılında köyün geliri 3.000 akçeye yükselmişti. Böylece XVI. yüzyılın ilk yarısında Çalkışla’nın ekonomik bir faaliyet alanına sahip olduğu, Osmanlı kayıtlarında gelir getiren bir yerleşim olarak bulunduğu görülüyor.
Burada önemli bir ayrıntı var: Bu rakamlar modern anlamda nüfus veya ekonomik büyüklüklerle doğrudan karşılaştırılabilecek veriler değil; Osmanlı tahrir kayıtlarının hane ve vergi/gelir sistemi içerisinde değerlendirilmesi gerekiyor.
Köyün mezraları da kayıtlara geçti
Çalkışla, geçmişte yalnızca tek bir köy merkezinden ibaret değildi.
Kaynakta Çalkışla’ya bağlı mezralar arasında Agop, Demirkapı ve Almik/Almaik isimleri sıralanıyor. Çalışmada yer alan görsel altyazılarında da “Çalkışla- Almik/Almaik mezrası” ve “Çalkışla- Agop mezrası” ifadeleri bulunuyor.
Bu durum, Çalkışla’nın geçmişte çevresindeki küçük yerleşimlerle birlikte değerlendirilmesi gereken bir kırsal yerleşim ağına sahip olduğunu gösteriyor.
Köyün kaderini değiştiren gelişme: Baraj
Çalkışla’nın tarihindeki en büyük kırılma ise modern dönemde yaşandı.
Kaynakta, köyün bulunduğu mevkinin daha sonra baraj gölü altında kaldığı ve köy halkının Tercan ilçe merkezindeki Yavuz Selim Mahallesi’ne taşındığı açıkça belirtiliyor.
Tercan Barajı, Tuzla Çayı üzerinde sulama ve enerji amacıyla 1969-1988 yılları arasında inşa edildi. Barajın 1988’de tamamlandığına ilişkin teknik bilgiler de farklı kaynaklarda yer alıyor.
Dolayısıyla Çalkışla’nın eski yerleşim alanının sular altında kalması, Tercan’daki altyapı ve coğrafi dönüşümün doğrudan bir sonucu olarak ortaya çıktı.
Bir köy ortadan kalktı, hafızası başka yerde devam etti
Çalkışla örneğini dikkat çekici yapan nokta tam da burada ortaya çıkıyor.
Yaklaşık beş asır önce Osmanlı kayıtlarında 5 haneli ve 2.500 akçe gelirli Çirkiz olarak karşımıza çıkan yerleşim, sonraki yüzyıllarda varlığını sürdürdü. Ancak modern dönemde baraj gölünün oluşmasıyla eski yerleşim alanı fiziksel olarak ortadan kalktı.
Köy sakinlerinin Tercan ilçe merkezindeki Yavuz Selim Mahallesi’ne taşınması, yerleşimin tamamen yok olması yerine toplumsal hafızasının başka bir mekânda devam etmesini sağladı. Kaynakta bu taşınma açık biçimde ifade ediliyor.
Bugün Çalkışla adı yaşamaya devam ederken, eski yerleşimin bulunduğu alanın baraj gölüyle değişmiş olması Tercan’ın yerleşim tarihindeki önemli dönüşümlerden birini oluşturuyor.
Çalkışla, Tercan’ın değişen yerleşim haritasının bir örneği
Erzincan üzerine yapılan akademik ve yerel tarih çalışmalarında, bazı yerleşimlerin zaman içerisinde isim değiştirdiği, taşındığı, başka yerleşimlere bağlandığı veya baraj gibi büyük altyapı projeleri nedeniyle eski konumlarını kaybettiği görülüyor.
Erzincan ili yerleşimlerinin yükselti ve nüfus dağılımını inceleyen bir çalışmada da Çalkışla’nın “baraj altında kaldığı” ayrıca kaydedilmiş durumda.
Bu yönüyle Çalkışla'nın hikâyesi yalnızca bir köyün geçmişi değil; Osmanlı tahrirlerinden Cumhuriyet dönemindeki nüfus hareketlerine, kırsal yerleşimlerden baraj projelerinin değiştirdiği coğrafyaya kadar uzanan uzun bir dönüşümün küçük ama dikkat çekici bir örneği.
Bugün Tercan’da Çalkışla adı yaşarken, eski Çirkiz yerleşiminin hikâyesi ise kayıtlar, mezra adları ve taşınan ailelerin hafızası üzerinden yaşamaya devam ediyor.
Kaynaklar
- Tahir Erdoğan Şahin (ed.), Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan 20 – Çevre Araştırmaları: Yerleşimler, Erzincan ve Çevresi’nin Tarihi, Kültürel, Arkeolojik, Etnografik, Mitolojik ve Dinî Değerleri-II, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Yayını, 2023.
- Erzincan ili yerleşimlerinin ve nüfusun yükselti basamaklarına göre dağılımını inceleyen akademik çalışma: Çalkışla'nın baraj altında kalan yerleşimler arasında bulunduğunu kaydediyor.
- Tercan Barajı teknik bilgileri: Barajın Tuzla Çayı üzerinde 1969-1988 yılları arasında inşa edildiği ve 1988'de hizmete girdiği bilgisi
