Erzincan’ın Tercan ilçesi, bugün tarım ve hayvancılıkla öne çıkan geniş ovaları ve köyleriyle bilinse de bu coğrafyanın geçmişi binlerce yıl öncesine uzanıyor. İlçenin Konarlı ve Esenevler çevresinde yer alan Şirinli Kale, bölgenin Eskiçağ tarihini anlamak açısından dikkat çeken arkeolojik merkezlerden biri olarak öne çıkıyor.
Akademik kaynaklara göre Şirinli Kale, yalnızca yerel bir kale kalıntısı değil; Urartu döneminin kuzeydeki yayılımı, savunma sistemi ve tarihi yolları açısından önemli bir merkez olarak değerlendiriliyor.
Türk Tarih Kurumu tarafından yayımlanan Belleten dergisinin 1987 tarihli 200. sayısında Fahri Işık tarafından yayımlanan çalışma doğrudan “Şirinlikale: Bilinmeyen Bir Urartu Kalesi...” başlığını taşıyor. Işık, Şirinli Kale’yi ayrıntılı biçimde inceleyerek yapının konumunu, kaya işçiliğini, kaya mezarlarını ve tünellerini Urartu mimarisiyle karşılaştırıyor.
Urartu mimarisinin izleri
Fahri Işık’ın araştırmasına göre Şirinli Kale, Tercan’ın yaklaşık 50 kilometre güneydoğusunda, Tuzlaçay’ın kollarından Şıhköyderesi çevresindeki yüksek kayalık alanda bulunuyor. Kale tepesi yaklaşık 1625 metre rakımda yer alıyor ve nehir yatağından bakıldığında 50 metreden fazla yükselen doğal kayalıklarla çevrili.
Bu konum tesadüfi görünmüyor. Işık, kalenin bir vadinin son noktasındaki doğal savunma avantajının Urartu kaleleri açısından son derece elverişli olduğunu belirtiyor.
Şirinli Kale’nin en dikkat çekici özelliklerinden biri ise kaya içine işlenmiş mimari unsurlar.
Araştırmada kalede iki kaya mezarı, kaya tünelleri ve kaya içine oyulmuş çeşitli yapılar tespit edildiği aktarılıyor. Özellikle iki kaya mezarının mimari özelliklerinin Urartu kaya mezarlarıyla güçlü benzerlikler taşıdığı belirtiliyor.
Fahri Işık, kalenin kuzey ve güney kesimlerindeki kaya tünellerini de Urartu kale mimarisinin karakteristik unsurları arasında değerlendiriyor. Ayrıca kaya içerisine oyulmuş erzak kapları biçimindeki çukurların da kalenin kullanım özellikleri hakkında önemli ipuçları verdiği ifade ediliyor.
Şirinli Kale yalnız değil
Tercan’daki Urartu izleri Şirinli Kale ile sınırlı değil.
İbrahim Üngör’ün 2018 yılında yayımlanan “Urartu Devleti’nin Kuzey Bölgesinde Önemli Bir Kale: Tuzla Kalesi” başlıklı akademik çalışmasında Şirinli Kale, Çadırkaya/Pekeriç, Sırataşlar, Yollarüstü, Taşbulak ve Kalecik kaleleriyle birlikte Urartu’nun bölgedeki yönetim ve savunma sistemi içerisinde değerlendiriliyor.
Üngör’e göre Tercan bölgesi, Urartu Devleti açısından tarihi yolların güvenliği ve bölgedeki kaynakların kontrolü nedeniyle stratejik öneme sahipti. Araştırmada Şirinli Kale’nin de bu sistem içerisinde tarihi yolların güvenliğine katkı sağlayan merkezlerden biri olduğu ifade ediliyor.
Özellikle Çadırkaya/Pekeriç Kalesi bu ağ içerisinde ayrı bir önem taşıyor. Özden Özdemir’in İstanbul Üniversitesi’nde hazırladığı “İlkçağ Tarihinde Tercan ve Yakın Çevresi” başlıklı 2005 tarihli yüksek lisans tezinde Pekeriç Kalesi, önemli bir Urartu yerleşmesi olarak ele alınıyor. Kalede kaya mezarları, kaya işaretleri, kaya basamaklı tüneller ve su sistemleri gibi unsurların bulunduğu aktarılıyor.
Tercan’ın tarihi yolları neden önemli?
Tercan’ın tarihini önemli kılan unsurlardan biri de coğrafi konumu.
İbrahim Üngör, Erzincan ve Tercan çevresindeki doğal yolların Eskiçağ'dan itibaren askeri ve ticari amaçlarla kullanıldığını belirtiyor. Tercan’dan ayrılan yolların farklı yönlere ulaşması, bölgeyi ulaşım açısından stratejik bir konuma getiriyordu.
Bu nedenle kayalık yükseltilere kurulan kaleler yalnızca savunma amacı taşımıyor; yolların, geçitlerin, su kaynaklarının ve çevredeki yerleşimlerin kontrolü açısından da işlev görüyor olmalıydı.
Şirinli Kale’nin yüksek ve doğal olarak korunaklı konumu da bu açıdan dikkat çekiyor.
“MÖ 10. yüzyılda yapıldı” iddiasına dikkat
Tercan tarihi üzerine daha eski bir çalışmada Şirinli Kale ve çevresindeki kalıntıların MÖ 10. yüzyılda yapılmış olabileceği yönünde bir tahminden söz ediliyor. Ancak aynı çalışma, bu tarihlendirmeyi doğrulayacak belgelerin bulunmadığını da açıkça belirtiyor. Bu nedenle söz konusu tarihi kesin bilgi olarak vermek akademik açıdan doğru olmaz.
Buna karşılık Fahri Işık’ın araştırması, kalenin Urartu karakterini mimari unsurlar, kaya mezarları, tüneller ve seramik buluntuları üzerinden çok daha somut biçimde ortaya koyuyor.
Birinci derece arkeolojik sit
Şirinli Kale’nin önemi yalnızca akademik yayınlarla sınırlı değil. Resmî planlama ve kültür varlığı envanterlerinde de Şirinli Kale, I. derece arkeolojik sit alanı olarak kayıtlı.
Doğu Anadolu Projesi Ana Planı'na ilişkin kültür varlıkları listesinde “Şirinlikale (I. Derece Arkeolojik Sit Alanı)” ifadesi yer alıyor. Ayrıca Erzincan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kaynaklı listelerde Şirinli Kale, Esenevler-Konarlı köyleriyle ilişkilendirilmiş ve 23 Haziran 1992 tarihli sit kararıyla kayıt altına alınmış görünüyor.
Erzincan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü de Tercan'ın tarihî yerleri arasında Konarlı köyündeki Şirinli Kaleyi açıkça sayıyor.
Tercan’ın binlerce yıllık hafızası
Bugün köylerin, tarlaların ve yolların arasında görülen kayalık yükseltiler, aslında Tercan'ın çok daha eski bir tarihsel coğrafyanın parçası olduğunu gösteriyor.
Şirinli Kale; kaya mezarları, tünelleri, doğal savunma konumu ve Urartu mimarisiyle gösterdiği özellikler nedeniyle Tercan'ın Eskiçağ geçmişini anlamak açısından önemli bir merkez.
Üstelik kale, çevresindeki Çadırkaya/Pekeriç ve Tuzla kaleleriyle birlikte değerlendirildiğinde, Tercan Ovası'nın geçmişte yalnızca bir yerleşim alanı değil, aynı zamanda yolların ve stratejik geçişlerin kontrol edildiği geniş bir coğrafi sistem olduğunu düşündürüyor. Akademik çalışmalar da bu kaleleri birbirinden bağımsız yapılar yerine bölgenin tarihî ulaşım ve savunma ağı içerisinde ele alıyor.
Bu nedenle Şirinli Kale, Tercan'ın geçmişine açılan yalnızca bir arkeolojik kalıntı değil; Erzincan'ın Urartu dönemine uzanan tarihsel hafızasının önemli duraklarından biri olarak değerlendirilebilir.
Akademik ve kurumsal kaynaklar
- Fahri Işık, “Şirinlikale. Eine unbekannte urartäische Burg und Beobachtungen zu den Felsdenkmälern eines schöpferischen Bergvolks Ostanatoliens”, Belleten, Cilt 51, Sayı 200, 1987, s. 497-534.
- Özden Özdemir, İlkçağ Tarihinde Tercan ve Yakın Çevresi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2005.
- İbrahim Üngör, “Urartu Devleti’nin Kuzey Bölgesinde Önemli Bir Kale: Tuzla Kalesi”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 5/17 Ek Özel Sayı, 2018, s. 93-129.
- T.C. Erzincan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Tercan tarihî yerleri ve eserleri.
- Doğu Anadolu Projesi Ana Planı, tescilli kültür varlıkları listesi.
