Erzincan’ın Tercan ilçesi, Anadolu’nun Orta Çağ tarihinden günümüze ulaşan en dikkat çekici mimari miraslardan birine ev sahipliği yapıyor. İlçenin tarihî kimliğinde önemli bir yere sahip olan Mama Hatun, Saltuklu hanedanının kadın hükümdarı olarak yalnızca siyasi faaliyetleriyle değil, Tercan’da bıraktığı mimari eserlerle de yüzyıllar boyunca adını yaşattı.
Akademik araştırmalara göre Mama Hatun, Saltuklu hükümdarı II. İzzeddin Saltuk’un kızıydı. Ağabeyi Nâsırüddin Muhammed’in ardından 1191 yılında Saltuklu Beyliği’nin başına geçti. TDV İslâm Ansiklopedisi, Mama Hatun’u “Saltuklu melikesi” olarak 1191-1200 dönemiyle tarihlendiriyor. Bununla birlikte 2024 yılında yayımlanan akademik bir araştırma, Mama Hatun’un iktidar dönemiyle ilgili tarihler başta olmak üzere birçok bilginin tartışmalı olduğunu özellikle vurguluyor.
Mama Hatun’un hükümdarlık dönemine ilişkin kaynaklarda siyasi ve askerî faaliyetlerine dair sınırlı ancak dikkat çekici bilgiler bulunuyor. 1191 yılında Ahlatşahlar ile Eyyûbîler arasındaki mücadele sırasında Mama Hatun’un askerlerinin başında bölgeye geldiği aktarılıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Mama Hatun, Malazgirt kuşatması sırasında Eyyûbî hükümdarı Takıyyüddin Ömer’e yardım amacıyla askerleriyle harekâta katıldı. Takıyyüddin Ömer’in 10 Ekim 1191’de ölmesinin ardından kuşatma sona erdi.
Mama Hatun’un hükümdarlığının son dönemi ise iktidar mücadelesiyle geçti. Kaynaklara göre 1201 yılı civarında Eyyûbî hükümdarı el-Melikü’l-Âdil ile temas kurarak nüfuz sahibi bir kişiyle evlenmek istedi. Ancak evlilik hazırlıkları devam ederken tahttan uzaklaştırılarak hapsedildi ve yerine yeğeni Alâeddin Melikşah geçti. Bundan sonraki hayatına ilişkin güvenilir tarihî bilgi bulunmuyor. Bu nedenle Mama Hatun’un nerede ve ne zaman öldüğüne ilişkin kesin bir tarih vermek mümkün değil.
Tercan’ın adı yüzyıllarca Mama Hatun’la anıldı
Mama Hatun’un Tercan tarihindeki etkisi yalnızca siyasi olaylarla sınırlı kalmadı. Yunus Özger’in 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterini inceleyen akademik çalışması, Tercan kaza merkezinin tarihî süreçte Mama Hatun adıyla anıldığını ortaya koyuyor.
Çalışmaya göre Tercan kaza merkezinin bulunduğu yerleşim, XIII. yüzyılın sonlarından itibaren Mama Hatun’un bölgedeki faaliyetlerine atfen “Mama Hatun” adıyla anılmaya başladı. Daha da dikkat çekici olan ise bu adın 1835 tarihli Osmanlı nüfus yoklama defterinde de kullanılmaya devam etmesiydi. Araştırmacı, 1835 yılında kaza merkezinde 94 erkek nüfus bulunduğunu ve yerleşimin yalnızca Müslüman nüfustan oluştuğunu belirtiyor.
Dolayısıyla Tercan’ın tarihindeki Mama Hatun bağlantısı yalnızca halk arasında anlatılan bir hikâyeden ibaret değil. Osmanlı dönemine ait nüfus kayıtlarını inceleyen akademik bir çalışma, 1835 yılında dahi kaza merkezinin “Mama Hatun” adıyla kaydedildiğini belgeliyor.
Tercan’daki eşsiz külliye
Mama Hatun’un bölgedeki mirasının en önemli unsuru ise bugün de Tercan’ın merkezinde görülebilen külliye.
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Mama Hatun Külliyesi, XII. yüzyılın sonları ile XIII. yüzyılın başları arasında Tercan’da, Erzurum-Erzincan kervan yolu üzerinde oluşturuldu. Külliye; kümbet, kervansaray, hamam ve camiden meydana geliyordu.
Külliyenin en dikkat çekici bölümü Mama Hatun Kümbeti. Yapının kitabesine göre mimarı Ahlatlı Ebü’n-Nemâ b. Mufaddal. Kümbet, dilimli gövdesi ve çevresini kuşatan dairesel duvarıyla Anadolu türbe mimarisinde farklı bir plan anlayışı ortaya koyuyor. TDV İslâm Ansiklopedisi, bu plan şemasının Anadolu’da başka bir örneğine rastlanmadığını belirtiyor.
Kümbetin çevresindeki yuvarlak duvarın iç tarafında sivri kemerli nişler bulunuyor. Taçkapı ise geometrik ve bitkisel süslemeleriyle yapının en dikkat çekici mimari bölümlerinden biri olarak öne çıkıyor.
Külliyenin bir diğer önemli yapısı olan kervansaray, XIII. yüzyılın başlarında inşa edildi. Bu durum Tercan’ın yalnızca bir yerleşim noktası değil, Erzurum-Erzincan güzergâhındaki ulaşım ve ticaret ağı içerisinde önemli bir konuma sahip olduğunu da gösteriyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Kültür Portalı da külliyenin kervansaray, hamam, cami ve kümbetten oluştuğunu ve kervansarayın XIII. yüzyıl başına tarihlendirildiğini belirtiyor.
Osmanlı döneminde Tercan
Mama Hatun döneminin ardından Tercan farklı siyasi hâkimiyetlerin içerisinde varlığını sürdürdü. Yunus Özger’in araştırmasına göre bölge daha sonraki dönemlerde Erzurum Selçukluları, Anadolu Selçukluları, Moğollar, Eretna, Kadı Burhaneddin, Mutahharten, Karakoyunlular ve Akkoyunlular gibi farklı siyasi güçlerin hâkimiyetinde kaldı. Osmanlıların bölgeyi tahrir etmesi ise 1516 yılına uzanıyor.
Osmanlı döneminde Tercan, Erzurum Eyaleti/Vilayeti sınırları içerisinde yer aldı ve idari olarak Aşağı Tercan ve Yukarı Tercan şeklinde iki bölüme ayrıldı. 1835 tarihli nüfus çalışması da bu idari yapıyı doğruluyor.
Mama Hatun’un mirası bugün de Tercan’ın merkezinde
Bugün Tercan denildiğinde Mama Hatun adının akla gelmesinin temelinde yalnızca tarihî anlatılar değil, yüzyıllar boyunca kayıtlarda yaşamış bir yer adı ve günümüze ulaşan mimari eserler bulunuyor.
Bir kadın hükümdarın adı, XIII. yüzyılın sonlarından itibaren yerleşimin adıyla bütünleşti; 1835 Osmanlı nüfus defterinde de “Mama Hatun” olarak kullanılmaya devam etti. Aynı dönemin mimari mirası olan kümbet, kervansaray ve hamam ise yaklaşık sekiz asır sonra hâlâ Tercan’ın tarihî kimliğinin en belirgin unsurları arasında bulunuyor.
Bu nedenle Mama Hatun’un Tercan’daki mirası, yalnızca bir türbenin veya tarihî bir yapının hikâyesinden ibaret değil. Bir hükümdarın adı, bir yerleşimin kimliğine dönüşmüş; onun döneminde şekillenen mimari miras ise yüzyıllar boyunca ayakta kalmış durumda.
Tercan’ın bugünkü kimliğinde Mama Hatun izinin bu kadar güçlü olmasının en somut göstergelerinden biri de tam olarak bu: Tarihî kayıtlarda adı yaşayan, mimari eserleri günümüze ulaşan ve ilçenin geçmişini anlamak için hâlâ başvurulan bir kadın hükümdar.
Kaynaklar
- Dursun Ali Şeker, “Mama Hatun”, TDV İslâm Ansiklopedisi. Mama Hatun’un Saltuklu melikeliği, 1191’de iktidara gelişi, Malazgirt/Ahlat çevresindeki askerî faaliyetleri ve hayatının son dönemine ilişkin bilgiler.
- Ayşe Denknalbant, “Mama Hatun Külliyesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi. Külliyenin tarihçesi, mimari özellikleri, kümbet, kervansaray, hamam ve cami bilgileri.
- Yunus Özger, “XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Tercan ve Köylerinin Demografik Yapısı (1835 Tarihli Nüfus Defterine Göre)”, Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2008, Cilt 10, Sayı 2, s. 59-75. Tercan’ın 1835’teki nüfusu, idari yapısı ve kaza merkezinin “Mama Hatun” adıyla kaydedilmesi açısından temel akademik kaynak.
- Gönül Bayram Kalkan, “Orduların Başında Bir Saltuklu Melikesi: Mama Hatun”, Ahbar, 2024. Mama Hatun’un siyasi ve askerî faaliyetleri ile hükümdarlık tarihlerindeki tartışmaları ele alan güncel akademik çalışma.
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı – Mama Hatun Külliyesi. Külliyenin mimari özellikleri ve Bakanlık arşivindeki görseller.
