Kemah’taki İskender Baba Türbesi, dikdörtgen planı, beşik tonozlu üst örtüsü ve birbirini izleyen mekânlarıyla ilçenin Orta Çağ kümbetlerinden ayrılıyor. Akademik araştırmalarda 18-19. yüzyıla tarihlendirilen yapının kitabesi bulunmuyor. Türbenin 1977’de tescil edildiği, 2006’da restore edildiği ve 2023’te koruma grubu ile korunma alanının yeniden değerlendirildiği resmî kayıtlara yansıdı.

Pöhrenkbaşı Mahallesi’nde, Osmanlı dönemine tarihlenen bir mezar yapısı

İskender Baba Türbesi, Kemah'ın tarihî mezar anıtları arasında farklı bir mimari dönemi temsil ediyor. İlçedeki Melik Gazi, Gözcü Baba ve Sancaktar gibi kümbetler Orta Çağ Türk mimarisiyle ilişkilendirilirken İskender Baba Türbesi, daha geç döneme ait bir yapı olarak değerlendiriliyor.

Muhammet Lütfü Kındığılı'nın 2019 yılında Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi'nde yayımlanan Kemah Mezar Anıtları araştırmasında türbenin Pöhrenkbaşı Mahallesi'nde bulunduğu belirtiliyor. Araştırmacı, yapının mimari özelliklerinden hareketle 18. ve 19. yüzyıllarda inşa edilmiş olabileceğini ifade ediyor.

Funda Naldan'ın aynı yıl yayımlanan Evliyalar Şehri Erzincan Türbeleri çalışmasında da İskender Baba Türbesi 18. yüzyıl sonları ile 19. yüzyıl başlarına tarihlendiriliyor. İki araştırmanın da üzerinde birleştiği nokta, yapının Osmanlı dönemine ait olduğuna ilişkin mimari değerlendirme.

Kitabesi yok, türbede yatan kişinin kimliği bilinmiyor

İskender Baba Türbesi'nin en önemli bilinmezlerinden biri, yapının üzerinde inşa kitabesinin bulunmaması. Türbenin kim tarafından yaptırıldığı, burada yatan kişinin hangi dönemde yaşadığı ve tarihî kayıtlardaki kimliği konusunda kesin bir bilgiye ulaşılamıyor.

Yapının “İskender Baba” adıyla tanınması, mezarda yatan kişinin tarihî kimliğini tek başına açıklamıyor. Bu nedenle onu belirli bir devlet adamı, dinî şahsiyet veya askerî kişiyle özdeşleştirmek için yeterli kanıt bulunmuyor.

Kındığılı'nın araştırmasında da mezar üzerindeki herhangi bir yazıtın bulunmadığı özellikle belirtiliyor. Türbenin içindeki mezarın taşında da kimliği doğrulayacak bir kitabe aktarılmıyor.

Bu durum, Kemah'taki tarihî mezar anıtlarının araştırılmasında karşılaşılan genel sorunlardan birini ortaya koyuyor. Bazı yapılar anıtsal mimarileri ve kitabeleri sayesinde tarihî kişiliklerle ilişkilendirilebilirken bazıları yalnızca yerel adlarıyla günümüze ulaşmış durumda.

Dikdörtgen planlı ve beşik tonoz örtülü

İskender Baba Türbesi'nin mimarisi, Kemah'taki Orta Çağ kümbetlerinden belirgin biçimde ayrılıyor.

Kındığılı'nın ölçümlerine göre yapının kuzey-güney doğrultusundaki boyutları 4,81 x 5,40 metre. Dikdörtgen planlı türbeye kuzey cephedeki girişten ulaşılıyor. Girişin ardından yine dikdörtgen biçimli bir geçiş koridoru bulunuyor. Bu koridorun devamında başka bir mekâna, oradan da mezar odasına geçiliyor.

Araştırmada yapının mekânsal düzeni şu şekilde aktarılıyor:

  • Ana giriş: Kuzey beden duvarında yer alıyor.
  • Geçiş bölümü: Kuzey-güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen bir dehliz bulunuyor.
  • İç mekân: Dehlizin ardından ikinci bir dikdörtgen bölüme geçiliyor.
  • Mezar odası: İkinci bölümün kuzeydoğu köşesindeki açıklıktan ulaşılıyor.
  • Mezar: Mezar odasının güneyinde kesme taştan yapılmış bir mezar bulunuyor.
  • Üst örtü: Yapı beşik tonozla kapatılmış.

Bu düzenleme, türbenin yalnızca tek odalı küçük bir mezar yapısı olmadığını, birbirine bağlanan bölümlerden oluştuğunu gösteriyor.

Erzincan'da ÜNİDES Sevinci! 6 Proje Destek Almaya Hak Kazandı
Erzincan'da ÜNİDES Sevinci! 6 Proje Destek Almaya Hak Kazandı
İçeriği Görüntüle

Mescit olarak kullanılmış olabilir mi?

İskender Baba Türbesi'nin iç düzeniyle ilgili dikkat çekici bir başka değerlendirme, yapının bir dönem daha geniş bir mimari kompleksin parçası olabileceği yönünde.

Kındığılı'nın araştırmasında, H. Gündoğdu ve diğer araştırmacıların yapının girişten sonraki bölümlerinden birini mescit olarak değerlendirdiği aktarılıyor. Bu görüşe göre türbe, yalnızca mezar odasından oluşan bağımsız bir yapı değil, ibadet mekânını da içeren daha kapsamlı bir birimin parçası olabilir.

Ancak bu yorum kesinleşmiş bir arkeolojik sonuç değil. Yapının farklı bölümlerinin ilk inşa aşamasındaki işlevlerini belirlemek için mimari ve arkeolojik incelemelerin birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.

2006 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edildi

İskender Baba Türbesi'nin korunmasına yönelik önemli çalışmalardan biri 2006 yılında gerçekleştirildi. Kındığılı'nın araştırmasında, yapının Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından bu tarihte restore edildiği belirtiliyor.

Türbenin koruma süreci ise 1977 yılına kadar uzanıyor. Erzurum Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulunun 11 Şubat 1977 tarihli ve A-311 sayılı kararıyla yapı tescil edildi.

Koruma sürecinde daha sonraki önemli adım, 20 Ocak 2023 tarihli ve 5687 sayılı Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu kararı oldu. Kararda İskender Baba Türbesi'nin koruma grubu I. Grup olarak belirlendi ve korunma alanı karara ekli 1/1000 ölçekli harita üzerinden tanımlandı.

Kararda türbenin mülkiyetinin Vakıflar Genel Müdürlüğüne ait olduğu da kayıt altına alındı. Böylece yapı için yalnızca tescil kararı değil, çevresindeki taşınmazları da kapsayan koruma alanı düzenlemesi yapılmış oldu.

Kemah'ın mezar anıtları arasında farklı bir dönem

İskender Baba Türbesi'nin önemi, ilçedeki diğer tarihî mezar yapılarıyla karşılaştırıldığında daha iyi anlaşılıyor.

Muhammet Lütfü Kındığılı'nın araştırması, Kemah merkezinde dokuz mezar anıtını mimari özellikleriyle birlikte ele alıyor. Bu yapılar arasında Mengücekli dönemine tarihlendirilen Melik Gazi Kümbeti ve daha geç dönemlere ait İskender Baba ile Midilli Baba türbeleri bulunuyor.

|Funda Naldan'ın araştırmasında da Erzincan'daki türbelerin 12. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan farklı dönemleri temsil ettiği belirtiliyor. Bu çeşitlilik, bölgedeki mezar mimarisinin yüzyıllar boyunca değişen yapı tekniklerini ve yerel gelenekleri yansıttığını gösteriyor.

İskender Baba Türbesi, özellikle dikdörtgen planı ve beşik tonoz örtüsüyle Kemah'ın erken dönem kümbetlerinden ayrılıyor. Sade dış görünümü, yapının tarihî değerini azaltmıyor; aksine Osmanlı dönemindeki yerel mezar mimarisini anlamak için önemli bir örnek oluşturuyor.

Erzincan'ın kültürel mirasında korunması gereken bir yapı

Kemah, yalnızca kalesi ve Mengücekli döneminden kalan anıtlarıyla değil, Osmanlı dönemine ait daha küçük ölçekli yapılarıyla da dikkat çekiyor. İskender Baba Türbesi bu tarihî sürekliliğin önemli parçalarından biri.

Yapının kitabesinin bulunmaması ve mezarda yatan kişinin kimliğinin kesinleşmemesi, bilimsel araştırmaların önemini artırıyor. Arşiv kayıtlarının incelenmesi, eski haritaların değerlendirilmesi ve yerel sözlü tarih çalışmalarının yapılması, türbenin geçmişine ilişkin yeni bilgiler sağlayabilir.

2023 yılında belirlenen koruma grubu ve korunma alanı da yapının yalnızca kendi duvarlarıyla sınırlı olmayan bir kültürel değer taşıdığını gösteriyor. Tarihî çevrenin bütünlüğünün korunması, bu tür yapıların gelecek kuşaklara aktarılması açısından büyük önem taşıyor.

İskender Baba Türbesi, Kemah'ın daha çok bilinen anıtsal eserlerinin gölgesinde kalmış olsa da mimarisi, tarihî dönemi ve koruma kayıtlarıyla Erzincan'ın kültür envanterinde özel bir yere sahip.

Kaynaklar ve akademik çalışmalar

  1. Muhammet Lütfü Kındığılı (2019) – Kemah Mezar Anıtları, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi.
  2. Funda Naldan (2019) – Evliyalar Şehri Erzincan Türbeleri, Uluslararası Erzincan Tarihi Sempozyumu Bildirileri.
  3. Kültür ve Turizm Bakanlığı – Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, 20 Ocak 2023 tarihli ve 5687 sayılı karar.
  4. Erzincan İl Çevre Durum Raporu – Kemah ilçesindeki tescilli kültür varlıkları.

Muhabir: Saliha Kara