Bu hazırlığın adı ise hedik.
Erzincan Valisi Hamza Aydoğdu'nun Uluköy Köyü'nden yaptığı paylaşım, yalnızca bir köy geleneğini değil, Anadolu'nun tarımdan sofraya uzanan köklü kültürlerinden birini yeniden gündeme taşıdı.
Aydoğdu, geleneksel hazırlık sırasında çekilen görüntüleri paylaşarak, "Kazanlar kaynadı, etrafa hedik kokusu yayıldı" ifadelerini kullandı.
Vali Aydoğdu, toprağın emeği ile kazanların bereketinin buluştuğunu belirterek, Erzincan'da buğdayın kaynatılması, kurutulması ve bulgura dönüştürülmesiyle devam eden geleneğe dikkat çekti.
Hedik Aslında Nedir?
Hedik, en basit tanımıyla kaynatılmış veya pişirilmiş buğday tanesine verilen ad.
Bulgur üretiminde de önemli bir aşamayı oluşturan hedik, buğdayın temizlenip yıkanmasının ardından suyla kaynatılmasıyla elde ediliyor. Millî Eğitim Bakanlığı'nın bulgur üretimiyle ilgili materyalinde de kaynatma sonucunda şişip yumuşayan buğdayın "hedik" olarak adlandırıldığı belirtiliyor.
Ancak Anadolu'nun köylerinde hedik yalnızca bir üretim aşaması değil. Aynı zamanda bir mevsim, bir buluşma ve çocukluk hatırası anlamına geliyor.
Kazan İlk Kaynadığında Hedik Hazır
Geleneksel yöntemde buğday önce temizleniyor ve yıkanıyor. Ardından büyük kazanlara alınarak suyla kaynatılıyor.
Bu aşamada ortaya çıkan pişmiş buğday, henüz bulgur değil; hedik olarak tüketiliyor.
Anadolu'nun farklı bölgelerinde buğdayın kaynatılması özellikle harman döneminin ardından yapılan geleneksel hazırlıklardan biri olarak biliniyor. Kayseri'de yaşatılan benzer bir gelenekte buğdayın bakır kazanlarda odun ateşinde kaynatıldığı, ardından kurutularak taş değirmende bulgura dönüştürüldüğü belgelenmiş durumda.
Hedik Sonra Bulgura Dönüşüyor
İşin asıl uzun kısmı ise kazandan sonra başlıyor.
Kaynatılan buğday geniş alanlara serilerek kurumaya bırakılıyor. Geleneksel yöntemde kuruyan hedik daha sonra değirmene götürülüyor. Burada kabuğu soyuluyor, kırılıyor ve bulgur elde ediliyor.
Benzer geleneksel uygulamalarda buğdayın güneşte kurutulduktan sonra taş değirmende dövülerek bulgura dönüştürüldüğü aktarılıyor.
Yani soframızdaki bir tabak bulgurun arkasında aslında tarladan hasada, kazandan kurutmaya ve değirmenden sofraya kadar uzanan uzun bir emek zinciri bulunuyor.
Erzincan Mutfağında Buğdayın Özel Bir Yeri Var
Bu gelenek Erzincan açısından ayrıca önem taşıyor.
Erzincan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün kent mutfağına ilişkin bilgilerinde, yörede geleneksel beslenmenin temelini buğday ve buğday ürünleri ile hayvansal gıdaların oluşturduğu belirtiliyor.
Bulgur, yarma, tarhana, erişte ve dövme Erzincan mutfağında önemli yere sahip. Kışlık hazırlıklar arasında da bulgur, gendime, tarhana ve yarma öne çıkıyor.
Millî Eğitim Bakanlığı'nın Erzincan'a ilişkin hazırladığı kaynakta da kışlık yiyecek hazırlığının yöre halkının yaşamında önemli bir yere sahip olduğu ve bulgur ile gendimenin geleneksel hazırlıklar arasında bulunduğu aktarılıyor.
"Hedik" Sadece Yemek Değil, Paylaşmak Demek
Anadolu'nun farklı bölgelerinde hedik hazırlanırken kazan kaynadığını duyan komşuların ve yakınların bir araya gelmesi de geleneğin önemli bir parçası.
Nitekim Kayseri'de hedik geleneğini yaşatan ailelerle yapılan röportajlarda, kaynatılan hedikten komşulara ve misafirlere ikram edildiği, insanların bu vesileyle geçmişi hatırladığı anlatılıyor.
Bu yönüyle hedik, sadece buğdayın kaynatılmış hali olmaktan çıkıyor.
Bir kazan etrafında toplanmak, komşuya ikram etmek, çocuklara tattırmak ve geçmişten kalan bir uygulamayı sonraki kuşağa aktarmak anlamına geliyor.
Çocukluğun Tadını Hatırlatan Bir Gelenek
Hediğin belki de en güçlü tarafı ise hafızalarda bıraktığı iz.
Büyüklerin anlattığı kazanlar, köy evlerinin önünde kurulan ocaklar, kaynayan buğdayın kokusu, sıcacık hedikten bir avuç alıp tadına bakmak...
Bugün modern üretim yöntemleri sayesinde bulgura ulaşmak çok daha kolay. Ancak geleneksel hedik hazırlığında yalnızca ürün değil, o ürünün etrafında oluşan sosyal hayat da üretiliyor.
Bu nedenle Uluköy'de yeniden görülen kazan görüntüleri, aslında Erzincan'ın geçmişten bugüne taşıdığı yaşam kültürünün de bir yansıması.
Tarladan Sofraya Uzanan Sessiz Miras
Erzincan'da buğday hasadıyla başlayan süreç, yalnızca ekonomik bir üretim faaliyeti olarak kalmıyor. Kışlık hazırlıklarla birlikte ailelerin ve köylerin ortak hafızasının bir parçasına dönüşüyor.
Daha önce Erzincan'daki çiftçilerin de hasat sonrası buğdayı temizleyip yıkadığı, kuruttuğu ve ihtiyaçları doğrultusunda bulgur ve un hazırladığına ilişkin yerel haberler yayımlanmıştı. Çiftçiler, bu hazırlıkların her yıl sürdürülen bir gelenek olduğunu ifade etmişti.
Bugün Uluköy'den yayılan görüntüler de bu geleneğin hâlâ canlı olduğunu gösteriyor.
Belki de hedik kazanının başında anlatılan en güzel hikâye şu:
Buğday tarlada yetişiyor, kazanda hedik oluyor, değirmende bulgura dönüşüyor; ama asıl değerini insanların hafızasında ve paylaşımında buluyor.
Erzincan'da bir kazan daha kaynadı.
Ve o kazandan yalnızca hedik değil, geçmişten bugüne uzanan bir kültür çıktı.
