Erzincan’ın Tercan ilçesine bağlı Çatakdere, yalnızca bugünkü adı ve coğrafi konumuyla değil, geçmişte geçirdiği yerleşim dönüşümüyle de dikkat çekiyor. Bir dönem küçük bir kom olarak varlığını sürdüren yerleşimin, çevresindeki başka komlarla birleşerek köy statüsüne ulaşması, Tercan’ın kırsal yerleşim tarihine ilişkin ilginç örneklerden birini oluşturuyor.

Tahir Erdoğan Şahin editörlüğünde hazırlanan Erzincan Külliyatı’nın Tercan ve çevresindeki yerleşimleri ele alan bölümünde Çatakdere’nin eski adları arasında “Şor Komu”, “Şarköy” ve “Şorköy” isimleri sıralanıyor. Kaynakta aktarılan bilgiler, bugünkü Çatakdere’nin geçmişte farklı adlarla anıldığını ve yerleşim yapısının zaman içerisinde değiştiğini ortaya koyuyor.

Çatakdere’nin eski adı Şor Komu

Yer adının kökenine ilişkin değerlendirmelerde “şar” ve “şor” kelimeleri üzerinde duruluyor. Külliyat’ta aktarılan yöresel açıklamaya göre “şar” kelimesi Türkçede kapı veya girilen mekân anlamlarıyla ilişkilendiriliyor. “Şor” kelimesi ise Erzincan yöresinde damların su sızdırmasını önlemek amacıyla kullanılan, tuzlu ve beyaza yakın renkteki toprağı ifade ediyor. Bazı yörelerde aynı kelimenin farklı anlamlarda da kullanılabildiği belirtiliyor.

Ancak yer adlarının kökeni konusunda kesin bir sonuca ulaşmak için yalnızca kelime benzerliklerinin yeterli olmadığına dikkat etmek gerekiyor. Bu nedenle Çatakdere’nin eski adları ve bunların anlamları, Külliyat’ta aktarılan yerel açıklamalar çerçevesinde değerlendirilmeli.

Küçük bir komdan köy statüsüne

Çatakdere’nin tarihindeki asıl dikkat çekici ayrıntı ise yerleşimin oluşum süreci. Külliyat’ta aktarılan bilgiye göre Çatakdere başlangıçta küçük bir kom durumundaydı. Daha sonra Mirikali, Çalkışla ve Çiftlik komlarının birleşmesiyle bugünkü köy yapısına ulaştı.

Bu dönüşüm, Tercan kırsalında yerleşimlerin bugünkü idari ve coğrafi biçimlerine bir anda ulaşmadığını gösteriyor. Küçük yerleşim birimleri zaman içerisinde nüfus, ekonomik faaliyetler ve çevresindeki yerleşimlerle ilişkileri doğrultusunda büyüyebiliyor, birleşebiliyor ve köy statüsüne geçebiliyordu.

Akademik araştırmalar Tercan’daki kom kültürünü doğruluyor

Çatakdere’nin hikâyesini daha geniş bir tarihî çerçevede değerlendirmek için akademik çalışmalar da önemli bilgiler sunuyor. Yunus Özger’in 2008 yılında Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi’nde yayımlanan “XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Tercan ve Köylerinin Demografik Yapısı (1835 Tarihli Nüfus Defterine Göre)” başlıklı araştırması, bölgedeki kom yerleşimlerinin geçmişine ışık tutuyor.

Osmanlı arşivindeki 1835 tarihli nüfus defterini inceleyen Özger, o dönemde Tercan kazasında toplam 113 yerleşim alanı bulunduğunu belirtiyor. Bunların 80’i köy, 20’si çiftlik, 5’i mezra ve 8’i kom olarak sınıflandırılıyor. Böylece Tercan’da köylerin dışında çok sayıda küçük kırsal yerleşim biriminin bulunduğu tarihî kayıtlarla ortaya konuluyor.

Özger, kom ya da köm olarak adlandırılan bu yerleşimleri bir köyün yakınında bulunan ve ona bağlı küçük yerleşim birimleri olarak tanımlıyor. Çalışmada kom kelimesinin küçükbaş hayvanların barınak yeri anlamına geldiği, aynı zamanda köy yakınındaki küçük iskân alanlarını ifade ettiği belirtiliyor.

Araştırmada Piriz Komu, Zülfo Komu, Bozağa Komu, Beğoğlu Komu, Seyyid Ağa Komu ve Emin Paşa Komu gibi Tercan çevresindeki tarihî kom adları da sıralanıyor. Bu kayıtlar, komların yalnızca sözlü kültürde yaşayan ifadeler olmadığını, 19. yüzyıl Osmanlı nüfus kayıtlarında da yerleşim türü olarak kullanıldığını gösteriyor.

Çatakdere’nin Mirikali, Çalkışla ve Çiftlik komlarıyla birleşerek köy statüsüne ulaşması da bu tarihî yerleşim düzeni içerisinde anlam kazanıyor. Küçük komların zamanla birleşmesi, kırsal yerleşimlerin gelişiminde karşılaşılan dönüşümlerden biri olarak öne çıkıyor.

Tercan’ın yerleşim geçmişine ilişkin bu bilgiler, bugünkü köylerin tarihini anlamak açısından önemli bir kaynak niteliği taşıyor. Çatakdere örneği ise küçük bir yerleşim biriminin çevresindeki komlarla birleşerek köye dönüşmesini anlatan dikkat çekici bir tarihî hikâye olarak kayıtlarda yer alıyor.

Kaynaklar

  1. Tahir Erdoğan Şahin (Editör), Erzincan Külliyatı, 20. Cilt: Çevre Araştırmaları – Yerleşimler, Erzincan ve Çevresinin Tarihî, Kültürel, Arkeolojik, Etnografik, Mitolojik ve Dinî Değerleri II

  2. Yunus Özger (2008), “XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Tercan ve Köylerinin Demografik Yapısı (1835 Tarihli Nüfus Defterine Göre)”, Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(2), 59–75.

  3. Selçuk Hayli (2012), “Az Bilinen Bir Yerleşme Tipi ‘Palangalar’ ve Erzincan Ovasında Palanga Yerleşmesi Örnekleri”, Türk Coğrafya Dergisi, 58, 43–52.

Muhabir: Saliha Kara