Erzincan’ın tarihi, kültürel ve doğal mirasıyla öne çıkan Kemaliye (Eğin) ilçesindeki sivil mimari örnekleri, geçmişten günümüze uzanan yaşam kültürünü gözler önüne seriyor. Kuruluşundan bu yana farklı kültürlerin izlerini taşıyan Kemaliye evleri, arazi yapısına uyumu ve detaylarındaki ince işçilikle Anadolu mimarisinin dikkat çeken örnekleri arasında yer alıyor.
Araziyi Ekonomik Kullanan Düşey Mimari
Kemaliye evleri, eğimli topoğrafya yapısına uygun olarak "mağ" adı verilen 3 ila 3,5 metrelik aks sistemiyle inşa ediliyor. Arazi kısıtlılığı nedeniyle yatay yerine düşey düzlemde planlanan yapılar; genel olarak iki, üç veya dört katlı olarak şekilleniyor. Eğimli araziye yaslanması sayesinde her kattan doğrudan bir sokağa ya da bahçeye çıkış imkânı sunan evlerin tasarımı, araziyi en verimli şekilde kullanmayı sağlıyor.
Geleneksel planda alt katlar kiler, soğukluk ve odunluk gibi hizmet alanları olarak kullanılırken; ahşap kaplamalı ana katlar yaşam mekânı, en üst katlar ise yatak odaları olarak düzenleniyor.
Birbirinin Manzarasını Kapatmayan Kademeli Yerleşim
Kemaliye mimarisinin en belirgin özelliklerinden biri de setler halinde yükselen yerleşim düzeni. Tüm oturma mekânları manzara yönüne ve Fırat Nehri’ne bakacak şekilde konumlandırılıyor. Yapıların kademeli dizilimi sayesinde hiçbir ev bir diğerinin manzarasını kapatmıyor.
Geleneksel yapı sisteminde taş duvar üzerine kurulan ahşap dikmeli "hımış" tekniği uygulanırken, cephelerdeki ahşap işçilikleri ve dövme demir aksamlı pencereler estetik bütünlüğü tamamlıyor.
Nimete Saygı Gösteren Kapılardan Ses Ayıran Tokmaklara
Geleneksel yaşam kültürünün izleri evlerin iç ve dış detaylarında da görülüyor:
Küçük Mutfak Kapıları: Mutfak giriş kapılarının alçak tutulması, içeri giren kişinin başını eğmesini sağlayarak "nimete saygıyı" simgeliyor.
İki Farklı Kapı Tokmağı: Dış kapılarda bulunan iki ayrı tokamaktan kalın ses çıkaran erkeğin, ince ses çıkaran ise kadının geldiğini hane halkına bildiriyor.
Üretim Alanı Olarak Damlar: "Rıhtım" adı verilen dere taşı kaplı düz damlar; pestil, tarhana, dut ve meyve kurutma alanı olarak kullanılıyor.
Avlu İşlevli Sofa ve Divanhane: Odaların açıldığı geçit konumundaki sofa ve manzaraya en çok hakim olan divanhane bölümü, iç mekânın ana örgütlenme alanını oluşturuyor.
UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde Yer Alıyor
Öte yandan, Çevre ve Kültür Değerlerini Koruma ve Tanıtma Vakfı’nın (ÇEKÜL) çalışmaları ve ilgili kurumların girişimleriyle Kemaliye Tarihi Kenti, 30 Nisan 2021 tarihinde UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne kabul edildi. Özgün sivil mimari dokusu ve köklü yaşam kültürüyle Kemaliye, bölge turizminin en önemli çekim merkezlerinden biri olmayı sürdürüyor.
