Erzincan'ın tarihî mirası yalnızca Kemah Kalesi, Altıntepe veya Mama Hatun Külliyesi'nden ibaret değil. Kentin özellikle Tercan çevresinde, geçmişte önemli ulaşım güzergâhlarını kontrol eden çok sayıda kale ve savunma yapısı bulunuyor.
Bunlardan biri de bugün fazla bilinmeyen Kötür Kalesi.
Akademik çalışmalarda Kötür (Akyurt) Kalesi olarak geçen yapı, Mercan beldesinin yaklaşık 3 kilometre batısında, Erzurum-Erzincan karayolunun üzerinde bulunan Kötür Köprüsü'nün hemen yanında yer alıyor. Kale yaklaşık 1.430 metre rakımda bulunuyor.
Kalenin Konumu Tesadüf Değil
Kötür Kalesi'nin en dikkat çekici özelliği konumu.
Yapı, Karasu ile Tuzla Çayı'nın birleştiği noktaya yakın bir alanda bulunuyor. Tarihî araştırmalar, Tercan çevresinin doğal geçitler ve ulaşım yolları açısından stratejik bir bölge olduğunu ortaya koyuyor.
İstanbul Üniversitesi'nde hazırlanan İlkçağ Tarihinde Tercan ve Yakın Çevresi başlıklı çalışmada, Tercan'ın doğal geçitler üzerinde yer alan stratejik bir bölge olduğu ve tarih boyunca farklı kültürler arasında bir geçiş alanı niteliği taşıdığı belirtiliyor.
Aynı araştırmada, Kötür Kalesi'nin Erzurum-Erzincan karayolunun hemen yanında ve Kötür Köprüsü'nün bitişiğinde bulunduğu kaydediliyor.
Bu konum, kalenin neden burada kurulduğu konusunda önemli bir ipucu veriyor.
Dairesel Yapısıyla Dikkat Çekiyor
Yüzey araştırmalarında Kötür Kalesi'nin dairesel bir plana sahip olduğu ve kuzey-güney doğrultusunda yontulmamış taşlarla oluşturulmuş duvar kalıntılarının bulunduğu tespit edildi.
Duvarlarda kullanılan taşların harçla birbirine tutturulduğu belirlenirken, kalenin günümüze ulaşan bölümünün oldukça sınırlı olduğu görülüyor.
Araştırmacılar tarafından yapılan çalışmalar, Kötür Kalesi'ni Ortaçağ'a tarihlenen merkezler arasında değerlendiriyor. Erzincan ve çevresindeki yüzey araştırmalarını değerlendiren akademik çalışmalarda Kötür (Akyurt) Kalesi açıkça "Orta Çağ" merkezlerinden biri olarak listeleniyor.
Bu nedenle kalenin kuruluşunu doğrudan Urartu dönemine bağlamak veya çok daha eski bir tarihe kesin biçimde götürmek için mevcut verilerin yeterli olduğunu söylemek doğru olmaz.
Kötür Köprüsü Kaleyi Daha Anlamlı Hale Getiriyor
Kalenin hemen yanında bulunan Kötür Köprüsü ise bölgenin tarihî ulaşım ağı açısından ayrı bir önem taşıyor.
Erzincan Valiliği, köprünün Tuzla Suyu ile Karasu'nun birleştiği noktada bulunduğunu ve günümüze yalnızca ayaklarının ulaşabildiğini belirtiyor.
Kültür Envanteri'nde ise köprü, 13. yüzyıl ve Büyük Selçuklu dönemi ile ilişkilendiriliyor. Yapının yaklaşık 180 metre uzunluğunda olduğu, günümüzde ise büyük ölçüde rıhtım ve yol kalıntılarının kaldığı aktarılıyor.
Dolayısıyla aynı noktada bulunan kale + köprü + tarihî ulaşım güzergâhı, Kötür bölgesinin geçmişte neden önemli olduğunu anlamak açısından oldukça dikkat çekici.
Erzurum'dan Erzincan'a Uzanan Yolun Üzerindeydi
Tercan çevresinin tarihî yolları üzerine yapılan araştırmalar, bölgenin doğu-batı ulaşımında önemli bir koridor olduğunu gösteriyor.
Akademik çalışmalarda, Erzurum-Aşkale üzerinden Karasu Vadisi'ni izleyen yolun Tercan'a, oradan da Erzincan yönüne ve batıya devam ettiği belirtiliyor. Bu güzergâhın tarih boyunca doğu-batı yönlü ticari ve kültürel ilişkiler açısından önemli yollardan biri olduğu ifade ediliyor.
Daha da dikkat çekici olanı, araştırmalarda bu ulaşım ağının geçmişinin çok daha eski dönemlere götürülmesi.
Tercan ve çevresindeki doğu-batı yönlü geniş çaplı ulaşımın MÖ II. binyılın başlarına kadar uzandığı, daha sonraki dönemlerde farklı güzergâhların aynı doğal geçitlerden yararlandığı belirtiliyor.
Bu açıdan Kötür Kalesi'nin bulunduğu nokta yalnızca yerel bir savunma alanı değil, çok daha geniş bir tarihî ulaşım sisteminin parçası olarak değerlendirilebilir.
Peki Kale Ne Amaçla Kullanılıyordu?
Kalenin kesin kullanım biçimini ortaya koyacak kapsamlı bir kazı yapılmadığı için burada ihtiyatlı olmak gerekiyor.
Ancak bölgedeki kale ve gözetleme yapılarının genel konumlandırılmasına bakıldığında, yol ve geçiş noktalarını kontrol etmek, çevredeki hareketliliği izlemek ve stratejik güzergâhın güvenliğine katkı sağlamak temel işlevler arasında değerlendirilebilir.
Çayırlı ve Tercan çevresindeki arkeolojik araştırmalarda da kalelerin genellikle çevreye hâkim, stratejik yol ve akarsu ağlarını kontrol edebilecek noktalara kurulduğu belirtiliyor.
Kötür Kalesi'nin de tam olarak önemli bir yolun ve iki akarsuyun kesiştiği noktaya yakın bulunması bu açıdan dikkat çekiyor.
"Astokomu" Değil, Kötür (Akyurt)
Kötür Kalesi hakkında internette yapılan bazı paylaşımlarda bölgenin Astokomu ile özdeşleştirildiği görülüyor.
Ancak mevcut kaynaklar bu konuda dikkatli olunması gerektiğini gösteriyor.
Resmî ve coğrafi kayıtlarda Astokomu/Astodomu/Asdokomu adları bugünkü Köprübaşı yerleşimiyle ilişkilendiriliyor.
Kötür Kalesi ise akademik araştırmalarda Kötür (Akyurt) Kalesi olarak tanımlanıyor ve Mercan'ın yaklaşık 3 kilometre batısında, Kötür Köprüsü'nün hemen yanında gösteriliyor.
Bu ayrım, Erzincan'ın tarihî yer adları araştırılırken oldukça önemli.
Bugün Sessiz, Geçmişte Hareketli Bir Nokta
Bugün Kötür Kalesi'nden geriye sınırlı duvar kalıntıları ulaşmış durumda.
Ancak kalenin bulunduğu yere bakıldığında geçmişte buradan geçen insanların, kervanların ve askerî birliklerin izlerini zihinde canlandırmak mümkün.
Bir tarafta Karasu ve Tuzla Çayı'nın birleştiği alan, diğer tarafta tarihî Erzurum-Erzincan güzergâhı ve hemen yanında Kötür Köprüsü...
Kale, köprü ve yol aynı noktada buluşuyor.
Belki de Kötür'ün asıl sırrı burada.
Bugün sıradan bir yol kenarı gibi görünen bu nokta, yüzyıllar önce Erzincan ile doğu arasındaki ulaşımın kontrol edildiği stratejik bir geçiş alanıydı.
Kötür Kalesi'nin geçmişine ilişkin yeni arkeolojik araştırmalar ve olası kazılar, yapının hangi dönemde kurulduğu, kimler tarafından kullanıldığı ve tarihî yol üzerindeki işlevi konusunda çok daha net bilgiler ortaya çıkarabilir.
Şimdilik eldeki bilimsel verilerin söylediği ise şu:
Erzincan'ın Tercan ilçesindeki Kötür Kalesi, unutulmuş bir yapıdan çok daha fazlası. Kötür Köprüsü'nün yanı başındaki bu sessiz kalıntı, bölgenin yüzyıllar boyunca taşıdığı stratejik ulaşım ve savunma öneminin izlerini bugüne taşıyor.
