Erzincan, tarih boyunca farklı coğrafyalardan gelen topluluklara ev sahipliği yaparken Ahıska Türkleriyle kurduğu bağla da dikkat çekiyor. Özellikle 2015 yılından itibaren Ukrayna’dan Türkiye’ye getirilen Ahıska Türkü ailelerin Üzümlü ilçesine yerleştirilmesi, bu tarihî bağın yakın dönemdeki en önemli örneklerinden biri oldu. Ancak Ahıska Türklerinin Erzincan’la ilişkisi yalnızca günümüzdeki iskân süreciyle sınırlı değil. Kentin farklı bölgelerinde yaşayan ailelerin geçmişi, göç ve yerleşim hikâyeleri de bu ortak hafızanın araştırılmayı bekleyen başlıkları arasında bulunuyor.
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Ali Kafkasyalı’nın kaleme aldığı köşe yazısı, bu konuyu yeniden gündeme taşıdı. Kafkasyalı, Ahıska Türklerinin tarihini yalnızca akademik çalışmalarının konusu olarak değil, aile büyüklerinden dinlediği hatıralarla gönül bağı kurduğu bir geçmiş olarak anlatıyor. Ulu ninesi Çeşminaz Hanım ve ninesi Gülperi Hanım’dan dinlediği vatan özlemi ve ayrılık hikâyelerinin kendisinde derin izler bıraktığını belirtiyor.
1828’den 1944’e uzanan acı dolu tarih
Ahıska Türklerinin tarihindeki önemli kırılma noktalarından biri 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında yaşandı. Ahıska ve çevresinin Rus hâkimiyetine geçmesiyle bölgedeki Türk nüfusunun hayatında büyük değişimler meydana geldi. Aradan geçen yıllarda farklı göç ve baskı süreçleri yaşandı. En ağır felaketlerden biri ise 14 Kasım 1944’te Sovyet yönetiminin kararıyla gerçekleştirilen sürgün oldu. Ahıska Türkleri, yaşadıkları topraklardan çıkarılarak Orta Asya’ya, özellikle Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan’a gönderildi. Aileler parçalandı, binlerce insan ağır yolculuk şartlarıyla karşı karşıya kaldı.
Bu tarihî sürecin Erzincan’la yakın dönemdeki bağlantısı ise 2015 yılında yeniden güçlendi. Ukrayna’da yaşanan çatışmalar nedeniyle bölgeyi terk etmek zorunda kalan Ahıska Türkleri, Türkiye’ye getirilerek Üzümlü ve Bayırbağ’da kendileri için hazırlanan konutlara yerleştirildi. Erzincan Valiliğinin 24 Eylül 2017 tarihli açıklamasına göre, o tarihe kadar Üzümlü’ye toplam 528 aileden 2 bin 312 kişi yerleştirilmişti. Akademik araştırmalar da bu göçün geliş sürecini, yerel halkın yaklaşımını ve toplumsal uyum çalışmalarını ele aldı.
Üç destan, bir oratoryoda buluşuyor
Prof. Dr. Ali Kafkasyalı, Ahıska Türklerinin tarihî serüvenini üç destanla edebiyata taşıdı: “Ahılkelek Destanı”, “Ahıska Gül İdi Gitti” ve “Bir Gün Olur Ahıska Gül Olur”. Bu eserlerde vatan müdafaası, Ahıska’nın kaybı, muhaceret, 1944 sürgünü ve yeniden kavuşma ümidi anlatılıyor.
Şimdi bu üç destanın izleri, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Eğitim Fakültesi Müzik Eğitimi Ana Bilim Dalı öğretim elemanları ve öğrencilerinin çalışmasıyla sahneye taşınıyor. “Ahıska Türkleri: İki Asırlık Oratoryo”, 13 Kasım 2026 Cuma günü saat 14.00’te Prof. Dr. Erdoğan Büyükkasap Kongre Merkezi’nde sanatseverlerle buluşacak.
Sanat yönetmenliğini Prof. Dr. Yavuz Selim Kafkasyalı’nın, sahne yönetmenliğini Öğr. Gör. Dr. Aslı Kaymak’ın üstlendiği çalışma; müzik, şiir ve dramatik anlatımı bir araya getiriyor. Programın, 14 Kasım 1944 Ahıska sürgününün 82. yıl dönümünden bir gün önce düzenlenmesi de etkinliğe ayrı bir anlam katıyor.
Erzincan’ın kendi Ahıska hafızası araştırılmayı bekliyor
Bu etkinlik, Erzincan’da Ahıska Türklerinin tarihine ilişkin daha kapsamlı bir yerel hafıza çalışmasının gerekliliğini de ortaya koyuyor. Üzümlü’deki iskân sürecine ilişkin akademik araştırmalar bulunmasına rağmen, Erzincan’ın farklı ilçe ve yerleşimlerinde Ahıska Türkü ailelerin hangi dönemlerde, hangi güzergâhlarla ve hangi koşullarda yerleştiğinin bütünlüklü biçimde ortaya konulması önem taşıyor. Aile anlatıları, sözlü tarih görüşmeleri, nüfus ve iskân kayıtları bu konuda yeni araştırmalara ışık tutabilir.
Nitekim Yusuf Ziya Keskin’in 2020 yılında Erzincan Valiliği ve Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi tarafından yayımlanan “Erzincan’da İskân Edilen Ahıska Türkleri Arasında Bir Sözlü Tarih Çalışması: Sürgün ve Göç” başlıklı araştırması, bu hafızanın kayıt altına alınması bakımından önemli bir kaynak niteliği taşıyor.
Erzincan’da sahnelenecek oratoryo, geçmişte yaşanan acıları hatırlatmanın yanı sıra Ahıska Türklerinin dilini, kültürünü ve ortak hafızasını gelecek kuşaklara aktarmayı amaçlıyor. İki asra yaklaşan ayrılık ve sürgün hikâyesinin müzik ve şiirle anlatılacağı etkinlik, Erzincan’ın tarihî ve kültürel belleğinde de anlamlı bir yer edinmeye hazırlanıyor.
Etkinlik: Ahıska Türkleri: İki Asırlık Oratoryo
Tarih: 13 Kasım 2026 Cuma
Saat: 14.00
Yer: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Prof. Dr. Erdoğan Büyükkasap Kongre Merkezi
Kaynaklar: Prof. Dr. Ali Kafkasyalı’nın internethaber.com’da yayımlanan köşe yazısı;
Erzincan Valiliği;
Fatih Orhan ve Ogün Coşkun, “Zorunlu göçlere yeni bir örnek: Ahıska Türkleri’nin Erzincan’a göçleri”, Türk Coğrafya Dergisi, 2016;
Yusuf Ziya Keskin, “Erzincan’da İskân Edilen Ahıska Türkleri Arasında Bir Sözlü Tarih Çalışması: Sürgün ve Göç”, Erzincan Tarihi, 2020.
