Erzincan’ın askerî kimliği denildiğinde bugün akla gelen ilk kurumlardan biri 3. Ordu. Ancak bu bağın geçmişi yalnızca Cumhuriyet dönemine değil, Osmanlı Devleti’nin XIX. yüzyıldaki askerî teşkilatlanma çalışmalarına kadar uzanıyor.
1843 yılında Osmanlı Devleti ordusunu beş büyük ordu bölgesine ayırırken bunlardan biri Anadolu Ordusu oldu. Cengiz Çakaloğlu’nun akademik çalışmasına göre Anadolu Ordusu; Sivas, Diyarbekir, Maden-i Hümâyûn, Musul, Erzurum, Van, Kars ve Gümüşhane eyaletlerini içine alan geniş bir sorumluluk sahasına sahipti. Ordunun merkezi önce Sivas, ardından Harput oldu.
Daha sonraki askerî düzenlemelerle bu yapı değişti. 1863 yılında coğrafi adlandırma yerine numaralandırma sistemine geçildi ve Anadolu Ordusu IV. Ordu adını aldı. Yeni askerî teşkilatlanma içinde IV. Ordu'nun merkezi farklı tarihlerde değişirken Erzincan da bu askerî yapılanmanın önemli merkezlerinden biri haline geldi. “Cumhuriyet'in 100. Yılında Erzincan” külliyatında yer alan araştırmada, ordu merkezinin 1858'de Erzincan'da, 1863'te Erzurum'da ve 1864'te yeniden Erzincan'da bulunduğu aktarılıyor.
Burada önemli bir tarihsel ayrım bulunuyor. Bugünkü 3. Ordu'nun doğrudan Anadolu Ordusu'nun isim değiştirmiş devamı olduğunu söylemek yerine, Osmanlı'daki farklı ordu teşkilatlarının Erzincan'ı askerî merkez haline getiren tarihsel zemini oluşturduğunu belirtmek daha doğru. Nitekim Ahmet Kösem'in Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nde 2019 yılında tamamladığı yüksek lisans tezi, 3. Ordu'nun 1843-2000 arasındaki faaliyet ve komutanlık tarihini ayrıca ele alıyor.
3. Ordu’nun Erzincan’la bağı
- Ordu'nun kendi tarihsel çizgisinde önemli dönüm noktalarından biri ise 1910 askerî teşkilatlanması oldu. Akademik bir araştırmada aktarılan bilgilere göre 1910 yılında yapılan düzenlemeyle 3. Ordu'nun görev sahası Doğu Anadolu olarak belirlendi ve karargâh merkezi Erzincan'a taşındı. Bu gelişme, 3. Ordu ile Erzincan arasındaki ilişkinin Cumhuriyet öncesindeki en önemli aşamalarından birini oluşturdu.
Birinci Dünya Savaşı sırasında da Erzincan, 3. Ordu açısından stratejik merkezlerden biri oldu. Kafkas Cephesi'ndeki gelişmeler sırasında 3. Ordu birlikleri Erzincan çevresinde ve bölgenin farklı noktalarında faaliyet gösterdi. Akademik araştırmalarda, 1916 yılında Erzincan'ın Rus işgaliyle karşı karşıya kalmasının 3. Ordu'nun bölgedeki askerî faaliyetleriyle doğrudan bağlantılı olduğu görülüyor.
Cumhuriyet döneminde yeni sayfa
Cumhuriyet'in ilanından sonra Türk ordusunun teşkilat yapısı yeniden düzenlendi. Lozan sonrasında yapılan yeniden yapılanma kapsamında ordular, kolordular ve ordu müfettişlikleri şeklinde yeni bir sistem oluşturuldu. Akademik çalışmalarda 3. Ordu Müfettişliği'nin 7., 8. ve 9. kolordulardan oluştuğu ve merkezinin Erzincan olduğu belirtiliyor.
Daha ayrıntılı askerî tarih çalışmalarında ise 3. Ordu'nun 1925 yılında Diyarbakır'dan Erzincan'a intikal ettiği bilgisi yer alıyor. Aynı kaynak, 1940 Erzincan depremi sonrasında karargâhın Erzurum'a taşındığını, 1967'de ise yeniden Erzincan'a döndüğünü aktarıyor. Bu bilgi, Erzincan ile 3. Ordu arasındaki ilişkinin yalnızca kesintisiz bir konuşlanmadan değil, farklı dönemlerde yaşanan taşınmalara rağmen sürdürülen tarihsel bir bağdan oluştuğunu gösteriyor.
1925 yılı bu açıdan özel bir anlam taşıyor. Çünkü Cumhuriyet'in ilk yıllarında askerî teşkilatın yeniden düzenlendiği bir dönemde 3. Ordu'nun Erzincan merkezli yapıya kavuşması, kentin Doğu Anadolu'daki askerî ağırlığını daha da belirgin hale getirdi.
Şehir hayatında askerî izler
- Ordu'nun Erzincan'daki varlığı yalnızca askerî karargâhlarla sınırlı kalmadı. 2019 yılında düzenlenen Uluslararası Erzincan Tarihi Sempozyumu programında doğrudan “Erzincan'da Bulunan 3'üncü Ordu'nun; Kuruluşu, Faaliyetleri, Erzincan'da Konuşlandırılması ve Askerî Kışla-Okul Alanları” başlıklı akademik bir çalışma yer aldı. Bu başlık dahi 3. Ordu'nun kentteki varlığının yalnızca komuta merkezi açısından değil, kışla ve askerî eğitim alanları üzerinden de incelendiğini ortaya koyuyor.
Zaman içinde askerî birlikler, kışlalar ve eğitim kurumları Erzincan'ın kent dokusunun parçalarından biri haline geldi. Bunun sonucunda askerî kurumlarla sivil şehir hayatı arasında karşılıklı bir etkileşim oluştu. Günümüzde de 3. Ordu'nun Erzincan'daki varlığı törenlerden eğitim faaliyetlerine, kamu kurumları arasındaki iş birliklerinden sosyal etkinliklere kadar farklı alanlarda görülmeye devam ediyor. Erzincan Belediyesi kayıtlarında da 3. Ordu Komutanlığı'nın kentteki protokol ve sosyal faaliyetlerde yer aldığı görülüyor.
Bir şehrin hafızasına dönüşen kurum
Bu nedenle 1925 yılında gerçekleşen intikal, Erzincan'ın askerî kimliğinin tek başlangıç noktası olarak değil, Osmanlı döneminden itibaren şekillenen askerî merkez niteliğinin Cumhuriyet döneminde kurumsallaşmasını güçlendiren önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirilebilir.
1843'te Anadolu Ordusu ile başlayan bölgesel askerî yapılanmalar, 1863'te IV. Ordu dönemine, 1910'da 3. Ordu'nun Doğu Anadolu merkezli yapılanmasına ve Cumhuriyet dönemindeki 3. Ordu Müfettişliği/3. Ordu teşkilatına uzanan farklı aşamalardan geçti. Bu süreçte Erzincan, sadece haritadaki bir askerî merkez değil; kışlaları, askerî eğitim kurumları, törenleri, personeli ve şehir hayatıyla kurduğu ilişkiler üzerinden Türkiye'nin askerî hafızasında kendine özgü bir yer edinen şehirlerden biri haline geldi.
Bugün Erzincan'ın askerî kimliğinin arkasında görülen tabloyu anlamak için yalnızca 1925 yılına bakmak yeterli değil. Asıl hikâye, XIX. yüzyıldaki Osmanlı askerî reformlarından başlayıp 1910'daki 3. Ordu düzenlemesine, 1925'teki Cumhuriyet dönemi yapılanmasına ve sonraki yıllardaki gelişmelere uzanan yaklaşık iki asırlık bir askerî tarih içinde okunabiliyor.
Akademik ve tarihî kaynaklar
1. Ahmet Kösem — Osmanlı Devleti 3’üncü Ordu Faaliyet ve Komutanlığı Tarihçesi (1843-2000)
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019. Çalışma doğrudan 3. Ordu'nun tarihini ele alıyor.
2. Cengiz Çakaloğlu — “1843 Askerî Düzenlemesi Çerçevesinde Anadolu Ordusu'nun Kuruluşu”
Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, Sayı 5, 2001, s. 49-64. Anadolu Ordusu'nun kuruluşu, sorumluluk alanı ve ilk merkezleri konusunda temel akademik kaynaklardan biri.
3. İsmail Yakan — Osmanlı Anadolu'sunda Askerî Güç: IV. Ordu Teşkilâtı (1863-1911)
Harran Üniversitesi, Doktora Tezi, 2025. Anadolu Ordusu'nun 1843'te kuruluşundan IV. Ordu'ya dönüşümünü ve Doğu Anadolu'daki askerî yapılanmayı ayrıntılı biçimde inceliyor.
4. Songül Alşan – Ahmet Kösem — “Erzincan'da Bulunan 3'üncü Ordu'nun; Kuruluşu, Faaliyetleri, Erzincan'da Konuşlandırılması ve Askerî Kışla-Okul Alanları”
Uluslararası Erzincan Tarihi Sempozyumu, 26-28 Eylül 2019. Çalışma doğrudan 3. Ordu'nun Erzincan'daki tarihsel varlığına odaklanıyor.
5. “Rus Basınına Göre Birinci Dünya Savaşı'nda Erzincan'ın İşgali”
Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, İstanbul Üniversitesi. Çalışmanın kaynakçasında Ahmet Kösem'in 3. Ordu tarihine ilişkin tezi ile Genelkurmay'ın Birinci Dünya Harbi'nde Türk Harbi – Kafkas Cephesi 3. Ordu Harekâtı çalışmaları da kullanılıyor.
6. Cumhuriyet'in 100. Yılında Erzincan Külliyatı
Özellikle IV. Ordu ve Erzincan'daki askerî merkezlerin tarihini ele alan ciltlerde, ordu merkezinin Erzincan'a geliş-gidişleri ve şehrin askerî geçmişi hakkında ayrıntılı bilgiler bulunuyor.
