Erzincan’ın bugünkü ekonomik hayatında hangi mesleklerin öne çıktığını görmek mümkün. Peki, yaklaşık 110 yıl önce şehirde insanlar hangi işlerle uğraşıyor, günlük ihtiyaçlarını hangi esnaf ve zanaatkârlardan karşılıyordu? Bu sorunun yanıtlarından biri, Osmanlı döneminden günümüze ulaşan Şer‘iyye Sicili kayıtlarında saklı.

1916 tarihli Erzincan Şer‘iyye Sicili üzerine yapılan değerlendirmelerde çilingirlikten terziliğe, fırıncılıktan kebapçılığa kadar farklı meslek gruplarının izlerine rastlanıyor. Sicilde adı geçen meslekler arasında aşçılık, kunduracılık, berberlik, odacılık, ambar memurluğu, demircilik, cerrahlık ve dokumacılıkla ilişkilendirilen pamukçuluk da bulunuyor.

Bu meslek çeşitliliği, dönemin Erzincan’ında gündelik hayatın farklı ihtiyaçlara cevap veren esnaf ve zanaatkârlar üzerinden şekillendiğini düşündürüyor. Fırıncılar temel gıda ihtiyacına, aşçılar ve kebapçılar yeme içme hizmetlerine, terziler ve kunduracılar giyim ve ayakkabı ihtiyaçlarına yönelik faaliyet yürütüyordu. Çilingir ve demirciler ise el becerisi gerektiren tamir ve üretim işleriyle şehir yaşamının önemli parçaları arasındaydı.

Mahkeme kayıtları ekonomik hayatın izlerini taşıyor

Şer‘iyye sicilleri yalnızca mahkemelerde görülen davaların kaydedildiği defterler olarak değerlendirilmemeli. Bu belgeler; alacak, borç, miras, mülkiyet, vekâlet ve farklı hukuki işlemler aracılığıyla dönemin toplumsal ve ekonomik ilişkilerine dair bilgiler de sunuyor.

Mehmet Gayretli’nin 2021 yılında yayımlanan “Erzincan Şer‘iyye Sicillerine Göre Müslim-Gayrimüslim İlişkileri” başlıklı akademik çalışmasında, Erzincan’a ait arşivlerde toplam 40 Şer‘iyye Sicili bulunduğu belirtiliyor. Bunların 36’sının Kemaliye (Eğin), 4’ünün ise Erzincan merkezine ait olduğu aktarılıyor. Çalışmada sicillerin hukuk, kültür, demografi ve ekonomi araştırmaları açısından taşıdığı öneme de dikkat çekiliyor.

Nihat Fırat ve Binali Koçoğlu’nun 2022 yılında yayımladığı “Osmanlının Son Döneminde Erzincan’da Sosyal Hayat (1916-1919)” başlıklı araştırma ise C-55 numaralı Erzincan Şer‘iyye Sicili üzerinden dönemin aile hayatı, miras paylaşımı, Müslüman ve gayrimüslim toplum arasındaki ilişkiler ve asayiş konularını inceliyor. Araştırma, mahkeme kayıtlarının Erzincan’ın sosyal ve kültürel tarihini anlamak için önemli bir kaynak olduğunu ortaya koyuyor.

1914-1922 arasındaki kayıtlarda 215 dava incelendi

Gani Ersoy’un Marmara Üniversitesi açık erişim sisteminde yer alan çalışması da Erzincan’ın yakın tarihine ilişkin önemli veriler içeriyor. 5 Nisan 1914 ile 2 Şubat 1922 tarihleri arasındaki dönemi kapsayan Şer‘iyye Sicili üzerine hazırlanan araştırmada, defterin 107 varak ve 214 sayfadan oluştuğu; incelenen ilk 99 sayfada toplam 215 davanın tespit edildiği belirtiliyor.

Bu davalarda veraset, mehir, nafaka, vesayet ve vekâlet gibi konuların yanı sıra dönemin idari, iktisadi ve dini hayatına ilişkin bilgiler de bulunuyor. Böylece mahkeme kayıtları, yalnızca hukuki uyuşmazlıkları değil, insanların gündelik yaşamlarını ve ekonomik ilişkilerini de araştırmacıların incelemesine sunuyor.

1916 tarihli 1 numaralı Erzincan Şer‘iyye Sicili üzerine Sevil Öztürk tarafından 1998 yılında İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü bünyesinde yüksek lisans tezi hazırlandığı da akademik kataloglarda görülüyor. “1 Numaralı Erzincan Şer‘iyye Sicil Defteri H. 1332-M. 1916 (Transkripsiyon ve Değerlendirme)” başlıklı bu tez, meslek listesinin dayandığı birincil kayıt açısından özellikle önemli. Ancak tezin tam metni açık erişimde bulunmadığından, mesleklerin her birinin kayıt içindeki geçtiği yer ve bağlamı ayrıca doğrulanmış kabul edilmemeli.

Erzincan’ın geçmişine açılan bir pencere

Sicillerde görülen meslekler, 1916 Erzincan’ının ekonomik hayatını anlamak için önemli ipuçları veriyor. Zanaatkârlar, hizmet çalışanları, gıda üreticileri ve farklı alanlarda çalışan ustalar, dönemin şehir yaşamının birbirini tamamlayan unsurlarıydı.

Dedeman’ın 53’üncü Oteli Erzincan’da Açıldı! İşte Sunacağı İmkânlar
Dedeman’ın 53’üncü Oteli Erzincan’da Açıldı! İşte Sunacağı İmkânlar
İçeriği Görüntüle

Köyler, bağlar, bahçeler, tarlalar ve taşınmazlarla ilgili kayıtlar da ekonomik ilişkilerin yalnızca şehir merkezindeki dükkânlardan ibaret olmadığını gösteriyor. Şehir ve kırsal alan arasındaki mülkiyet, üretim ve alacak ilişkileri de dönemin ekonomik yapısının parçaları arasında yer alıyordu.

Aradan geçen yaklaşık 110 yılın ardından bu kayıtlar, Erzincan’ın geçmişteki meslek dünyasını ve toplumsal yapısını anlamak isteyenler için değerli bir tarihsel hafıza niteliği taşıyor. Bir zamanlar şehrin sokaklarında çalışan çilingirlerin, terzilerin, fırıncıların ve demircilerin adları, bugün arşiv belgeleri sayesinde yeniden gündeme geliyor.

Kaynaklar:

1. Sevil Öztürk (1998) – 1 Numaralı Erzincan Şer‘iyye Sicil Defteri H. 1332-M. 1916 (Transkripsiyon ve Değerlendirme). İnönü Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi.

2. Nihat Fırat ve Binali Koçoğlu (2022) – Osmanlının Son Döneminde Erzincan’da Sosyal Hayat (1916-1919). Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı 21, s. 257-280.

3. Mehmet Gayretli (2021) – Erzincan Şer‘iyye Sicillerine Göre Müslim-Gayrimüslim İlişkileri. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 53, s. 257-280.

4. Gani Ersoy (2010) – 9 Cumâdelûlâ 1332-5 Cumâdelâhire 1340 (5 Nisan 1914-2 Şubat 1922) Tarihli Şer‘iyye Sicili Defterine Göre Erzincan’da Sosyo-Kültürel Hayat. Marmara Üniversitesi Açık Erişim Sistemi.

Muhabir: Saliha Kara