Erzincan'ın dağlarında, meralarında, ormanlarında ve köylerinde yetişen bitkiler, yalnızca doğal zenginliğin değil, yüzyıllar boyunca oluşmuş bir yaşam kültürünün de parçası. Özellikle kırsal kesimde yaşayan vatandaşların hangi bitkinin hangi mevsimde toplandığını, hangi bölümünün kullanıldığını ve nasıl hazırlandığını bilmesi, kuşaktan kuşağa aktarılan önemli bir gelenek olarak varlığını sürdürüyor.
Ancak bu bilgi birikiminin geleceğe aktarılması konusunda dikkat çekici bir sorun bulunuyor. Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Dergisi'nde yayımlanan bilimsel bir araştırma, Erzincan'daki geleneksel bitki kullanımını kayıt altına alırken aynı zamanda bu kültürel bilginin giderek kaybolduğunu ortaya koydu.
Sefa Gözcü, Mustafa Korkmaz, Sercan Çorlu ve Suat Tuysuz tarafından hazırlanan "Traditional Uses of Medicinal Plants in Erzincan Province, Türkiye" başlıklı araştırma, Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından desteklenen "Erzincan ilinde biyolojik çeşitliliğe dayalı geleneksel bilginin kayıt altına alınması" projesi kapsamında gerçekleştirildi.
58 KÖYDE 150 KİŞİYLE GÖRÜŞÜLDÜ
Araştırmanın kapsamı Erzincan'ın geleneksel bitki kültürünü anlamak açısından oldukça dikkat çekici. Çalışma kapsamında 9 ilçe ve 58 köyde yaşayan, bitkilerin geleneksel kullanımı konusunda bilgi sahibi kişilerle görüşmeler yapıldı.
Araştırmacılar 2022 ve 2023 yıllarında sahadan bitki örnekleri topladı. Görüşmelerde vatandaşlara bitkilerin yöresel adları, hangi bölümlerinin kullanıldığı, hangi amaçlarla değerlendirildiği ve nasıl hazırlandığı soruldu.
Çalışmaya çobanlar, çiftçiler, arıcılar, ev hanımları, öğretmenler, muhtarlar, bitki toplayıcıları ve geleneksel bitki bilgisine sahip başka meslek gruplarından kişiler katıldı.
Toplam 150 kişiyle yüz yüze görüşme gerçekleştirildi. Araştırmanın sonucunda 39 bitki familyasına ait 100 tıbbi bitki taksonu belirlendi. Bunların 88'inin doğal ortamda yetiştiği, 12'sinin ise kültür bitkisi olduğu kaydedildi.
Belirlenen bitkiler yalnızca isimleriyle kayıt altına alınmadı. Toplanan örneklerden herbaryum materyalleri hazırlandı ve Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Herbaryumu'nda muhafaza edilmek üzere saklandı.
KENGER, ÇAŞUR, ÖLMEZ OTU VE KARAMUK DA LİSTEDE
Araştırmanın en ilgi çekici bölümlerinden biri, Erzincan'da geleneksel olarak kullanılan bitkilerin yöresel isimleri ve kullanım biçimleri.
Çalışmada kenger, çaşur, ölmez otu, ana Fatma çiçeği, karamuk, yemlik, kızılcık, gilaburi, civanperçemi, ardıç ve ısırgan gibi bitkilere yer verildi.
Örneğin kenger, Erzincan'da geleneksel olarak kullanılan bitkiler arasında bulunuyor. Araştırmada bu bitkinin sütlü özsuyunun yörede farklı amaçlarla değerlendirildiği aktarılıyor.
Çaşur veya çarşır olarak bilinen bitki de araştırmada yer alan dikkat çekici örneklerden biri. Bilimsel adı Prangos ferulacea olan bitkinin kök ve toprak üstü bölümlerinin geleneksel kullanım biçimleri kayıt altına alınmış.
Ölmez otu ve ana Fatma çiçeği adıyla bilinen bitkinin de yörede çeşitli geleneksel kullanım alanları bulunduğu belirlenmiş. Karamuk, yemlik, civanperçemi ve kızılcık gibi bitkiler de araştırmanın kapsamına alınmış.
Araştırmacıların belirlediği en çok kullanılan bitkiler arasında ölmez otu, guling olarak da adlandırılan Cephalaria procera, ceviz, kekik türleri, ebegümeci, ıhlamur, kara dut, sinir otu, karaçam, ışkın, alıç, patates ve ısırgan otu bulunuyor.
BİTKİLER NASIL HAZIRLANIYOR?
Çalışma, Erzincan'da bitkilerin yalnızca hangi amaçlarla kullanıldığını değil, hangi yöntemlerle hazırlandığını da ortaya koyuyor.
Araştırmaya göre en yaygın hazırlama yöntemi demleme olarak bilinen infüzyon yöntemi. Bu yöntemin ardından kaynatma, bitkinin çiğ tüketilmesi, ısıtılması ve ezilmesi gibi uygulamalar geliyor.
Araştırmada bitkilerin farklı bölümlerinin değerlendirildiği de görülüyor. Toprak üstü kısımlar, yapraklar ve meyveler en sık kullanılan bölümler arasında yer alıyor. Bazı geleneksel uygulamalarda süt ve tereyağı gibi ürünlerden de yararlanıldığı belirtiliyor.
Bu bilgiler, Erzincan'ın kırsal yaşamında bitkilerin yalnızca beslenme amacıyla değil, geleneksel sağlık ve bakım kültürünün bir parçası olarak da değerlendirildiğini gösteriyor.
150 KİŞİLİK ARAŞTIRMADA DİKKAT ÇEKEN YAŞ DAĞILIMI
Araştırmanın kamuoyu açısından en önemli bulgularından biri, geleneksel bitki bilgisine sahip kişilerin yaş dağılımı.
Çalışmaya katılan 150 kişinin 84'ü 50-70 yaş aralığında, 38'i ise 70 yaş ve üzerindeydi. 36-49 yaş grubunda 16 kişi bulunurken, 19-35 yaş grubunda yalnızca 10 kişi yer aldı. 19 yaşın altında ise iki katılımcı vardı.
Bu tablo, araştırmaya katılan bilgi sahiplerinin önemli bölümünün ileri yaş gruplarında bulunduğunu gösteriyor. Araştırmacılar da geleneksel bitki kullanımına ilişkin bilginin genç nesillerde ve göç nedeniyle giderek kaybolduğuna dikkat çekiyor.
Burada önemli olan yalnızca bazı bitkilerin isimlerinin unutulması değil. Bitkinin hangi bölgede yetiştiği, ne zaman toplandığı, hangi bölümünün kullanıldığı ve geleneksel olarak nasıl hazırlandığına ilişkin bütün bir bilgi sisteminin kaybolma ihtimali bulunuyor.
ERZİNCAN'IN DOĞAL MİRASI İÇİN YENİ BİR FIRSAT
Araştırmanın ortaya koyduğu 100 bitkilik envanter, Erzincan'ın biyolojik çeşitliliği ve kültürel mirası açısından önemli bir bilimsel kayıt niteliği taşıyor.
Bu bilgilerin dijital ortama aktarılması, yöresel bitki adlarının korunması, herbaryum çalışmalarının sürdürülmesi ve geleneksel bilgiyi bilen kişilerle yeni kuşakların bir araya getirilmesi, kültürel mirasın yaşatılması bakımından önem taşıyor.
Özellikle köylerde yaşayan yaşlı vatandaşların bilgi ve deneyimlerinin kayıt altına alınması, ileride yapılacak botanik, eczacılık, tarım ve kültür araştırmaları için de değerli bir kaynak oluşturabilir.
Ancak bilimsel bir ayrımın altını çizmek gerekiyor: Araştırmada yer alan kullanım biçimleri, halk arasında aktarılan geleneksel uygulamalardır. Bunların her biri için klinik etkinlik ve güvenlilik kanıtlanmış değildir. Bu nedenle söz konusu bitkilerin hastalık tedavisinde doktor önerisi veya bilimsel tıbbi uygulamaların yerine kullanılması gerektiği sonucu çıkarılmamalıdır.
Erzincan'ın 58 köyünde yürütülen araştırma, doğanın sunduğu zenginliğin yanı sıra bu zenginliği tanıyan insanların hafızasının da korunması gerektiğini ortaya koyuyor. Çünkü bir bitkinin bilimsel adını kaydetmek mümkün olsa da, o bitkiyi yıllardır tanıyan bir insanın deneyimini ve yöresel bilgisini kaybetmek çok daha zor telafi edilebilir bir kayıp olabilir.
Akademik Kaynak:
· Makale: Traditional Uses of Medicinal Plants in Erzincan Province, Türkiye
· Yazarlar: Sefa Gözcü, Mustafa Korkmaz, Sercan Çorlu, Suat Tuysuz
· Dergi: Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Dergisi
· Yayın tarihi: 20 Ocak 2024
· Cilt/Sayı/Sayfa: 48(1), 34-45
