Erzincan’ın askerî şehir kimliği yalnızca Cumhuriyet döneminde kurulan 3. Ordu ile başlamadı. Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılda gerçekleştirdiği askerî reformlar, şehrin doğu Anadolu’daki stratejik konumunu ön plana çıkardı. Akademik araştırmalarda ortaya çıkan bilgiler, Erzincan’ın Osmanlı döneminde de önemli bir askerî merkez olarak değerlendirildiğini gösteriyor.

Harran Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalında İsmail Yakan tarafından hazırlanan 2025 tarihli Osmanlı Anadolu'sunda Askerî Güç: IV. Ordu Teşkilâtı (1863-1911) başlıklı doktora tezi, bu sürece ilişkin dikkat çekici ayrıntılar içeriyor. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri başta olmak üzere çok sayıda tarihî belgeye dayanan araştırma, Erzincan'ın askerî merkez olma sürecini yıllara yayılan gelişmeler üzerinden ele alıyor.

1843'te Anadolu Ordusu kuruldu

Osmanlı Devleti, askerî teşkilatını modernleştirmek amacıyla 1843 yılında önemli bir düzenlemeye gitti. Bu düzenlemeyle ülke toprakları Hassa, Dersaadet, Rumeli, Anadolu ve Arabistan olmak üzere beş büyük ordu bölgesine ayrıldı.

Cengiz Çakaloğlu'nun 2001 yılında Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi'nde yayımlanan "1843 Askerî Düzenlemesi Çerçevesinde Anadolu Ordusu'nun Kuruluşu" başlıklı makalesinde, Anadolu Ordusu'nun Sivas, Diyarbakır, Maden-i Hümâyûn, Musul, Erzurum, Van, Kars ve Gümüşhane bölgelerini kapsadığı belirtiliyor.

Ordunun merkezi başlangıçta Sivas olarak belirlenirken daha sonra Harput'a taşındı. Bu yapılanma, Osmanlı Devleti'nin doğu bölgelerindeki askerî gücünü daha düzenli bir teşkilat altında toplama çabasının önemli bir parçasıydı.

1848'de Erzincan da gündeme geldi

Erzincan açısından en dikkat çekici gelişmelerden biri 1848 yılında yaşandı. İsmail Yakan'ın doktora tezinde aktarılan arşiv belgelerine göre Anadolu Ordusu'nun merkezi için Erzincan ve Erzurum seçenekleri değerlendirildi.

Ancak Erzincan'ın ağır hava şartları, Erzurum'un ise sert kış koşulları nedeniyle bu şehirlerin uygunluğu konusunda tereddütler yaşandı. Bu süreçte 1848 yılında Trabzon'un yeni merkez olarak belirlenmesi gündeme geldi. Fakat aynı yıl ordu merkezinin yeniden Harput'a nakledildiği kaydedildi.

Dolayısıyla 1848 yılında Erzincan'ın ordu merkezi olduğu değil, bu görev için değerlendirilen şehirlerden biri olduğu anlaşılıyor.

Erzincan için askerî merkez olma süreci devam etti

Erzincan'ın stratejik konumu sonraki yıllarda da askerî yönetimin gündeminde kaldı. Araştırmada, 1856 yılında ordu merkezinin Erzincan'a taşınmasına yönelik karar alındığı, ancak bu konudaki değerlendirmelerin devam ettiği belirtiliyor.

1863 yılında Osmanlı askerî teşkilatında önemli bir değişikliğe gidildi. Coğrafi adlarla anılan bölgesel orduların numaralandırılmasıyla Anadolu Ordusu, IV. Ordu adını aldı.

Yakan'ın arşiv belgelerine dayandırdığı bilgilere göre 1863 yılının sonlarına doğru IV. Ordu merkezi Erzincan'a taşındı. Bu süreçte Müşir Derviş Paşa'nın gösterdiği gayretin de kayıtlara yansıdığı aktarılıyor.

Ancak ordu merkezinin yeri uzun süre sabit kalmadı. 1872 yılında merkez yeniden Erzurum'a taşındı.

1879'da Erzincan yeniden ordu merkezi oldu

Erzincan'ın Osmanlı askerî tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri 1879 yılı oldu.

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Erzurum'un kısa süreli Rus işgaline uğraması, askerî yapılanmada yeni kararların alınmasına neden oldu. Doktora tezinde aktarılan arşiv belgelerine göre IV. Ordu merkezi 1879 yılında yeniden Erzincan'a nakledildi.

Bu defa Erzincan'ın ordu merkezi olması, geçici bir değerlendirmeden öte uzun süreli bir askerî yapılanmanın temelini oluşturdu. Şehir, doğu sınırlarının korunması, askerî birliklerin sevk ve idaresi, lojistik ihtiyaçların karşılanması ve bölgedeki güvenliğin sağlanması açısından önemli bir merkez konumuna geldi.

Şevki Akdağ’dan Üretici Çıkışı: “Üretici Perişan, Birlikler Çaresiz ve Öfkeli!”
Şevki Akdağ’dan Üretici Çıkışı: “Üretici Perişan, Birlikler Çaresiz ve Öfkeli!”
İçeriği Görüntüle

1911'de yeni bir askerî yapılanma

Erzincan'ın askerî önemi sonraki yıllarda da devam etti. Osmanlı ordusunda 1910 ve 1913 yıllarında gerçekleştirilen düzenlemeler kapsamında şehir, III. Ordu Müfettişliği'nin merkezlerinden biri oldu.

İsmail Yakan'ın araştırması, Erzincan'ın askerî öneminin yalnızca karargâhın şehirde bulunmasından ibaret olmadığını da ortaya koyuyor. Asker alımı, birliklerin konuşlandırılması, silah ve mühimmat temini, ulaşım, haberleşme, sağlık hizmetleri ve lojistik organizasyon, IV. Ordu'nun bölgedeki faaliyetlerinin temel unsurları arasında yer alıyordu.

Böylece Erzincan, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı Devleti'nin doğu Anadolu'daki askerî yapılanmasında belirleyici şehirlerden biri haline geldi.

Ortaya çıkan tarihî belgeler, Erzincan'ın askerî kimliğinin Cumhuriyet döneminden çok daha önce şekillenmeye başladığını gösteriyor. Özellikle 1863 ve 1879 yıllarında IV. Ordu merkezinin Erzincan'a taşınması, şehrin askerî tarihindeki en önemli dönüm noktaları arasında bulunuyor.

Kaynaklar:

1. Cengiz Çakaloğlu (2001): 1843 Askerî Düzenlemesi Çerçevesinde Anadolu Ordusu'nun Kuruluşu. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, Sayı 5, s. 49-64.

2. Fatih Akyüz (2018): 1843 Askerî Tensikatıyla Çoklu Ordu Sistemine Geçişte Rediflerin İntibakı ve Nefer Tedarikinde Yaşanan Sorunlar.

3. İsmail Yakan (2025): Osmanlı Anadolu'sunda Askerî Güç: IV. Ordu Teşkilâtı (1863-1911). Harran Üniversitesi, doktora tezi, 332 sayfa.

Muhabir: Saliha Kara