Erzincan’ın tarihî geçmişi yalnızca savaşlar, hükümdarlar ve siyasi mücadelelerden ibaret değil. Mengücekler döneminde şehir, edebiyat ve düşünce dünyasıyla kurduğu ilişkiler bakımından da dikkat çekici bir konuma sahipti. Bu dönemin öne çıkan hükümdarlarından Fahreddin Behram Şah ile Fars edebiyatının büyük şairlerinden Genceli Nizâmî arasındaki ilişki, Erzincan’ın kültür tarihine ışık tutan önemli örneklerden biri olarak karşımıza çıkıyor.
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi yayını olan Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan – Tarihî-Edebî Şahsiyetler ve Bilim Adamları adlı eserde Tahir Erdoğan Şahin, Behram Şah’ı döneminin akıllı, erdemli ve hayırsever Türk yöneticilerinden biri olarak tanımlıyor. Eserde hükümdarın yalnızca ailesinin ve yakın çevresinin değil, yönetimi altındaki toplumun iyiliğini de gözettiği; bilime, sanata ve bilginlere değer verdiği aktarılıyor.
Behram Şah’ın kültür tarihindeki yerini gösteren en önemli gelişmelerden biri ise Genceli Nizâmî’nin Mahzenü’l-Esrâr adlı eserini kendisine ithaf etmesi.
Genceli Nizâmî’nin Erzincan hükümdarına ithaf ettiği eser
Fars edebiyatında hamse türünün kurucusu kabul edilen Nizâmî-i Gencevî, 12. yüzyılın en önemli şairleri arasında gösteriliyor. TDV İslâm Ansiklopedisi’nde Mehmet Kanar tarafından kaleme alınan Nizâmî maddesinde, şairin eserlerini sunduğu yöneticiler arasında Erzincan Mengücüklü hâkimi Melik Fahreddin Behram Şah da sayılıyor.
Aynı kaynakta Mahzenü’l-Esrârın, Mengücüklülerden Erzincan hâkimi Fahreddin Behram Şah adına kaleme alındığı belirtiliyor. Yaklaşık 2 bin 400 beyitten oluşan eser, Nizâmî’nin beş mesneviden meydana gelen Hamse adlı külliyatının ilk kitabı olarak tanımlanıyor.
Eser yalnızca hükümdarı öven bir metin niteliği taşımıyor. Ahlak, adalet, iyi yönetim ve insan davranışları gibi konuları işleyen didaktik, yani öğretici bir mesnevi olarak edebiyat tarihinde yer alıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi, Nizâmî’nin bu eser karşılığında Behram Şah’tan önemli bir ödül aldığını da kaydediyor.
Nizâmî Erzincan’a geldi mi, eserini gönderdi mi?
Bu tarihî hikâyenin dikkat çeken ayrıntılarından biri, eserin hükümdara nasıl ulaştırıldığı konusu.
Tahir Erdoğan Şahin’in Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan adlı eserinde, Nizâmî’nin kitabı Behram Şah’a bizzat sunmak istediği ancak dönemin askerî çatışmaları ve yolların güvenliği nedeniyle Erzincan’a gelemediği, eseri göndermekle yetindiği anlatılıyor.
Aynı bölümde, eserin sunulmasının ardından Nizâmî’nin 5 bin altın dinarla ödüllendirildiği ve şöhretinin bu gelişmeden sonra yayıldığı bilgisi aktarılıyor. Bu ödül anlatısı için Şahin, İbn Bîbî ve Müneccimbaşı gibi tarihî kaynaklara atıfta bulunuyor.
Ancak bu konuda akademik yayınlar arasında farklı bir anlatım da bulunuyor. Canan Parla’nın Erdem dergisinde yayımlanan “Kemah Mengücek Gazi Kümbeti’ne İkonografik Yaklaşım” başlıklı makalesinde, Nizâmî’nin Erzincan’a gelerek eserini Behram Şah’a sunduğu ifade ediliyor. Dolayısıyla şairin bizzat Erzincan’a gelip gelmediği konusunda kaynaklar arasında görüş ayrılığı bulunuyor.
Eserin yazılış tarihi konusunda da farklı kayıtlar var
Mahzenü’l-Esrârın tamamlanma ve Behram Şah’a ithaf edilme tarihi konusunda da kaynaklarda farklı tarihler görülüyor.
TDV İslâm Ansiklopedisi eserin 1174 veya 1176 yılında Behram Şah adına kaleme alındığını belirtirken, Tahir Erdoğan Şahin’in kitabında eserin tamamlanma tarihi Hicrî 582 olarak aktarılıyor. Aynı bölümde ithaf yılı için 1178 tarihi de veriliyor. İslamlaşma ve Anadolu üzerine çalışan akademik bir dijital katalog ise eserin 582 Hicrî, yani 1184-1185 yıllarında yazıldığını kaydediyor.
Bu farklılıklar, tarihî olayların aktarımında tek bir tarihe kesin biçimde bağlı kalınmaması gerektiğini gösteriyor.
Erzincan’ın edebiyat tarihindeki yeri yeniden hatırlanıyor
Nizâmî’nin eserini Behram Şah’a ithaf etmesi, Erzincan’ın 12. yüzyılda yalnızca siyasi bir merkez olmadığını, dönemin önemli edebiyatçılarıyla da ilişki kurduğunu gösteren somut bir tarihî kayıt.
Nitekim Canan Parla’nın akademik makalesinde Nizâmî’nin Behram Şah’a yönelik övgülerine de yer veriliyor. Şair, hükümdarı adalet, cömertlik ve yönetim gücü gibi vasıflarla anıyor. Bu övgüler, dönemin hükümdar-şair ilişkisini ve edebî himaye geleneğini anlamak açısından önem taşıyor.
Bugün Erzincan’ın tarihî mirası ele alınırken Mengücekler döneminin bu yönü de öne çıkarılmayı hak ediyor. Yaklaşık dokuz asır önce Gence’de yaşayan bir şairin eserini Erzincan hükümdarına ithaf etmesi, şehrin edebiyat tarihiyle kurduğu bağın dikkat çekici örneklerinden biri olarak varlığını koruyor.
Erzincan’ın geçmişinde yalnızca taş yapılar ve siyasi mücadeleler değil, edebiyatın ve düşüncenin izleri de bulunuyor. Behram Şah ile Genceli Nizâmî arasındaki bu ilişki, şehrin kültürel hafızasında yeniden keşfedilmeyi bekleyen tarihî değerlerden biri.
Kaynaklar
1. Mehmet Kanar, “Nizâmî-i Gencevî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2007.
2. Tahir Erdoğan Şahin (Editör), Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan – Tarihî-Edebî Şahsiyetler ve Bilim Adamları, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Yayını, 2023,
3. Canan Parla, “Kemah Mengücek Gazi Kümbeti’ne İkonografik Yaklaşım”, Erdem, Sayı 58, 2010.
4. Kadriye Yılmaz, “Bir Nazire Örneği Olarak Taşlıcalı Yahyâ’nın Gülşen-i Envâr’ı”,
5. The Islamisation of Anatolia Project, “Makhzan al-asrār” yazma eser kaydı.
