Erzincan’ın yaklaşık 190 yıl önceki sosyal ve demografik yapısını anlamak için dönemin nüfus kayıtları kadar yabancı seyyahların gözlemleri de önemli bilgiler sunuyor. Bu kaynaklardan biri, İngiltere adına Doğu Anadolu’da incelemeler yapan James Brant’ın 1835 tarihli seyahat raporu.
Brant’ın “Journey Through a Part of Armenia and Asia Minor, in the Year 1835” başlıklı seyahat anlatısı, 1836 yılında Londra’da yayımlanan Journal of the Royal Geographical Society dergisinin 6’ncı cildinde yer aldı. Eser, daha sonra 2017 yılında Ermenistan Ulusal Bilimler Akademisi bünyesindeki Fundamental Armenology dergisinde yeniden yayımlandı.
Erzincan’da yaklaşık 3 bin ev veya aile
Brant, seyahatinin Erzincan bölümünde şehri “Erzingán” adıyla kaydetti. Seyyahın aktarımına göre Erzincan’da yaklaşık 3 bin ev veya aile bulunuyordu. Bunların yaklaşık 800’ü Ermeni, geri kalanı ise Türk olarak belirtilmişti.
Brant, Erzincan’ın Erzurum Paşalığı’na bağlı olduğunu ve bir bey tarafından yönetildiğini de yazdı. Şehrin, yaklaşık 20 mil uzunluğunda ve 7-8 mil genişliğinde verimli bir ovanın batı ucunda kurulduğunu belirtti.
Seyyahın dikkatini çeken unsurlar arasında yalnızca şehir merkezi değil, ovanın tarımsal zenginliği de vardı. Erzincan Ovası’nda buğday üretiminin oldukça verimli olduğunu, hasadın 6 Temmuz itibarıyla biçilecek seviyeye geldiğini aktardı. Üzüm ve kavun gibi ürünlerin yetiştirildiğini, dağ eteklerindeki köylerin geniş bahçelerle çevrili olduğunu ve meyvelerin çevre yerleşimlere gönderildiğini kaydetti.
Ovada yaklaşık 100 köy bulunuyordu
Brant’ın anlatımında Erzincan Ovası’nın yerleşim yapısına ilişkin önemli bir ayrıntı daha bulunuyor. Seyyah, ovada yaklaşık 100 köy olduğunu belirtiyor. Ancak aynı bölümde güvenlik sorunlarının nüfus üzerinde etkili olduğunu da vurguluyor.
Brant’ın aktardığına göre aşiretlerin yağma ve baskınları nedeniyle bölgedeki nüfus giderek azalıyordu. Konakladığı köylerden birinin daha önce 100 aileye sahip olduğunu, ziyaret ettiği sırada ise yalnızca yaklaşık 30 ailenin kaldığını yazdı. Diğer köylerin çoğunda da benzer bir azalma yaşandığının kendisine söylendiğini belirtti.
Bu anlatım, 19. yüzyılın ilk yarısında Erzincan Ovası’nda tarımsal üretim ve doğal kaynaklar bakımından elverişli koşullar bulunmasına rağmen, güvenlik sorunlarının yerleşim ve nüfus hareketlerini etkilediğine ilişkin önemli bir gözlem sunuyor.
Osmanlı nüfus defterleriyle karşılaştırıldığında
Erzincan’ın aynı dönemdeki nüfus yapısına ilişkin önemli bir başka akademik çalışma ise tarihçi Abdulkadir Gül tarafından hazırlandı. Gül’ün 2009 yılında Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi’nde yayımlanan “XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Erzincan ve Köylerinin Demografik ve İskân Yapısı (1835 Tarihli Nüfus Defterine Göre)” başlıklı makalesi, Osmanlı arşivindeki 1835 tarihli nüfus yoklama defterini inceliyor.
Araştırmaya göre 1835 yılında Erzincan Kazası’nın toplam erkek nüfusu 15 bin 857 kişiydi. Bu sayı yalnızca şehir merkezini değil, kazaya bağlı köy ve diğer kırsal yerleşimleri de kapsıyordu. Çalışmada Erzincan’ın 47 mahalle ve 92 kırsal yerleşimden oluşan idari yapısı da ele alınıyor.
Bu iki kaynak farklı yöntemlerle hazırlanmış olsa da Erzincan’ın 1835 yılına ait nüfus ve yerleşim yapısını anlamak açısından birbirini tamamlayan bilgiler sunuyor. Brant’ın yaklaşık 3 bin ev veya aile şeklindeki gözlemiyle Osmanlı nüfus defterindeki erkek nüfus sayısı doğrudan aynı ölçü birimi üzerinden karşılaştırılamaz. Çünkü biri seyyahın ev ve aile tahmini, diğeri ise resmî nüfus yoklama kaydına dayanmaktadır.
James Brant’ın 1835 tarihli gözlemleri, Erzincan’ın yalnızca nüfusunu değil; tarımsal üretimini, köylerini, yerleşim düzenini ve dönemin güvenlik sorunlarını da anlamak için önemli bir tarihî kaynak niteliği taşıyor.
Kaynaklar:
-
James Brant, “Journey Through a Part of Armenia and Asia Minor, in the Year 1835”, Journal of the Royal Geographical Society of London, Cilt 6, 1836, s. 187-223. Yeniden yayımlanan metin: Fundamental Armenology, 2017, Sayı 2 (6), s. 153-185.
-
Abdulkadir Gül, “XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Erzincan ve Köylerinin Demografik ve İskân Yapısı (1835 Tarihli Nüfus Defterine Göre)”, Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2009, Cilt 11, Sayı 2, s. 163-182.
-
Tahir Erdoğan Şahin, Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan.
