Erzincan'ın tarihi ve kültürel zenginlikleri arasında yer alan Kemaliye, yalnızca taş evleri, dar sokakları ve doğal güzellikleriyle değil, geçmişteki üretim kültürüyle de dikkat çekiyor. İlçenin eski adıyla Eğin olarak bilindiği döneme ilişkin akademik kaynaklarda yer alan bilgiler, bölgenin geçmişte ne kadar hareketli bir üretim hayatına sahip olduğunu gözler önüne seriyor.
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Eğitim Fakültesi Güzel Sanatlar Eğitimi Bölümü'nden Funda Naldan tarafından hazırlanan "Somut Kültürel Miras Örneği Olarak Kemaliye Su Değirmeni" başlıklı akademik çalışma, bu tarihi mirasa ilişkin dikkat çekici bilgiler içeriyor. 2023 yılında Art and Interpretation dergisinde yayımlanan araştırmada, Kemaliye'deki su değirmenlerinin geçmişine ilişkin Osmanlı arşivleri, salnameler ve seyahatnamelerden yararlanılıyor.
Araştırmada aktarılan en dikkat çekici bilgi ise 1881 yılına ait Mamuretülaziz Vilayet Salnamesi'nde Eğin'de 76 değirmenin kayıtlı olması. Daha önceki dönemlere ait belgeler de ilçenin değirmencilik geleneğinin oldukça köklü olduğunu gösteriyor. Eğin Şeriyye Sicilleri'ne göre 1845-1846 yıllarında ilçede 31 değirmenci bulunurken, 1847 yılına ait kayıtlarda köylerle birlikte 32 değirmenden söz ediliyor.
1839 yılında bölgeyi ziyaret eden Alman seyyah Moltke'nin de Eğin'de su üzerinde beş değirmen bulunduğunu aktarması, ilçenin su kaynaklarıyla üretim hayatı arasındaki ilişkinin geçmişte ne kadar güçlü olduğunu gösteren başka bir tarihsel ayrıntı olarak öne çıkıyor.
250 YILLIK DEĞİRMEN GELENEĞİ
Araştırmanın en ilgi çekici bölümlerinden biri de Kemaliye merkezinde bulunan tarihi su değirmeni. Çalışmada, yaklaşık 250 yıldır faaliyet gösterdiği belirtilen bu yapının, yöredeki geleneksel değirmencilik kültürünün yaşayan örneklerinden biri olduğu aktarılıyor.
Araştırmanın hazırlandığı dönemde değirmeni işleten Faruk Sağçolak, yapının kendisine atalarından miras kaldığını ve bu geleneği sürdürmek istediğini ifade ediyor. Sağçolak'ın ayrıca değirmencilik mesleğinin devam etmesi amacıyla bir çırak yetiştirmeyi hedeflediği belirtiliyor.
Kadi Gölü'nden gelen suyun kanallar aracılığıyla değirmene ulaştırılmasıyla çalışan sistem, geçmişin üretim teknolojisinin önemli örneklerinden birini oluşturuyor. Suyun oluşturduğu hareket, değirmenin çarkını döndürüyor; çarkın hareketiyle de tahılları öğüten taşlar çalışıyor. Böylece elektrikli motorlara ihtiyaç duyulmadan buğday, mısır ve bulgur üretimi gerçekleştirilebiliyor.
DEĞİRMENLER SADECE UN ÜRETİLEN YERLER DEĞİLDİ
Akademik araştırmada değirmenlerin yalnızca tahıl öğütülen yapılar olmadığına da dikkat çekiliyor. Geçmişte bu mekânlar, insanların bir araya geldiği, sohbet ettiği, alışveriş yaptığı ve toplumsal ilişkilerini geliştirdiği önemli buluşma noktalarıydı.
Değirmene ürün getiren vatandaşlar, öğütme işlemi tamamlanana kadar bekler, yanlarında getirdikleri yiyecekleri değirmenciyle paylaşırdı. Ürünler geliş sırasına göre öğütülür, bir kişinin işi tamamlanmadan diğerinin ürününe geçilmezdi. Bu gelenek, değirmenlerin köy yaşamındaki dayanışma kültürünün de bir parçası olduğunu gösteriyor.
Araştırmada, değirmencilikle bağlantılı atasözleri, deyimler, maniler ve halk anlatılarının da kültürel hafızanın önemli unsurları arasında bulunduğu vurgulanıyor.
TARİHİ MİRASIN GELECEĞİ İÇİN NE YAPILMALI?
Çalışmada, teknolojinin gelişmesi, elektrikli değirmenlerin yaygınlaşması, kırsal nüfusun azalması ve geleneksel mesleklerin devamını sağlayacak ustaların yetişmemesi nedeniyle su değirmenlerinin giderek ortadan kalktığı belirtiliyor.
Araştırmacı, Kemaliye'deki tarihi değirmenin korunması, belgelenmesi ve turizm faaliyetlerine kazandırılması gerektiğini değerlendiriyor. Ziyaretçilerin buğdayın öğütülme sürecini izleyebileceği, geleneksel üretim yöntemlerini tanıyabileceği alanların oluşturulması da öneriler arasında bulunuyor.
Araştırmanın ortaya koyduğu 76 değirmenlik tarih, Kemaliye'nin geçmişteki ekonomik ve sosyal yaşamına ilişkin önemli bir belge niteliği taşıyor. Bugün geriye kalan bu kültürel mirasın korunması ise yalnızca tarihi yapıların yaşatılması değil, aynı zamanda geçmişten bugüne aktarılan üretim bilgisinin gelecek kuşaklara ulaştırılması anlamına geliyor.
Kaynak:
· Yazar: Funda Naldan, Somut Kültürel Miras Örneği Olarak Kemaliye Su Değirmeni, Art and Interpretation, 2023, 42(1), 58-65.
