Mama Hatun, Erzurum ve çevresinde hüküm süren Saltuklu Beyliği'nin hükümdarlarından II. İzzeddin Saltuk'un kızı olarak biliniyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı'nda yer alan bilgilere göre II. İzzeddin Saltuk, 1191 yılında beyliğin başına geçti. Mama Hatun da Tercan'da kendi adıyla anılan büyük bir yapı topluluğu inşa ettirdi.
Mama Hatun'un siyasi yaşamı, Orta Çağ Anadolu'sunda kadınların yönetimde üstlenebildiği roller bakımından da dikkat çekiyor. Erzincan Valiliğinin tarihî bilgilendirmesinde, Mama Hatun'un yeğenlerine karşı mücadele ederek yaklaşık 10 yıl hükümdarlığını sürdürdüğü, daha sonraki dönemde siyasi yaşamdan ayrıldığı aktarılıyor. Hayatının son yıllarını Tercan'da geçirdiği ve burada defnedildiği kabul ediliyor.
Bu nedenle külliye, yalnızca dinî veya mimari bir eser değil; aynı zamanda bölgede siyasi güç sahibi olmuş bir kadın yöneticinin tarihî izlerini taşıyan bir yapı topluluğu niteliğinde.

Türbenin mimarisi Anadolu'da neden farklı?
Külliyenin en dikkat çekici yapısı Mama Hatun Türbesi. Yapının mimarı, giriş kitabesinde adı okunan Ahlatlı Ebü'n-Nemâ bin Mufaddal olarak belirtiliyor. Sarıya yakın kesme taştan inşa edilen türbe, iki katlı bir mimari düzene sahip.
Türbeyi farklı kılan özelliklerden biri, ortadaki kümbetin dairesel bir çevre duvarıyla kuşatılması. Kümbetin dış gövdesinde sekiz dilim bulunuyor. Bu dilimli gövde yukarı doğru devam ederek konik külahla birleşiyor. Çevresindeki dairesel duvar ise yapıya alışılmış türbe planlarından farklı bir görünüm kazandırıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının tanıtımında bu plan şemasının Anadolu'da başka bir örneğinin bulunmadığı belirtiliyor.
Türbenin çevre duvarında nişler yer alıyor. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi bünyesinde hazırlanan 2023 tarihli yüksek lisans tezinde, avluya bakan bölümde giriş nişiyle birlikte 12 ana niş bulunduğu, bunların bazılarının mezar hücresi olarak kullanıldığı aktarılıyor. Tezde ayrıca yapının çevre duvarının tamamlanıp tamamlanmadığına ilişkin mimari izler inceleniyor.

Külliyenin mimarı yalnızca bir mezar yapmadı
Mama Hatun Külliyesi, türbenin çevresinde şekillenen farklı işlevlere sahip yapılardan meydana geliyor. Bunların başında kervansaray ve hamam geliyor. Yapılar, Orta Çağ'da Erzurum ile Erzincan arasındaki ulaşım güzergâhını kullanan yolcuların ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde düzenlenmiş.
Kervansaray, yaklaşık 51×51 metrelik kare planıyla dikkat çekiyor. Tamamen kesme taştan inşa edilen yapının dış cepheleri kule ve payandalarla destekleniyor. Doğu cephesindeki taçkapıdan girilen iç bölümde geniş bir avlu bulunuyor. Avlunun çevresinde odalar ve eyvanlar, kuzey ve güney bölümlerinde ise yük hayvanları için ayrılmış uzun ahırlar yer alıyor.
Bu düzen, kervansarayın yalnızca insanların gece konakladığı bir yer olmadığını gösteriyor. Yolcuların, tüccarların ve yük hayvanlarının aynı yapı içerisinde barınabilmesi, dönemin ticaret ve ulaşım düzeni açısından önemliydi.
Külliyedeki hamam da yolcuların ve yerleşim sakinlerinin temizlik ihtiyacına cevap veren bir yapıydı. Hamamın soyunmalık, ılıklık ve sıcaklık bölümlerinden oluşan planı, dönemin geleneksel hamam mimarisinin özelliklerini taşıyor.
Türbe ve kervansarayın tarihlendirilmesinde farklılık var

Mama Hatun Türbesi'nin yapım tarihi konusunda kaynaklarda farklı değerlendirmeler bulunuyor. Erzincan Valiliği, Mama Hatun'un 1192 yılında öldüğünü ve türbenin Saltuklu Beyliği'nin 1202'de sona ermesinden önce, yaklaşık 1192-1202 yılları arasında yaptırılmış olması gerektiğini belirtiyor. Kültür Portalı da külliyenin Mama Hatun tarafından yaptırıldığını aktarıyor.
Kervansarayın ise yapım kitabesi bulunmadığı için tarihlendirilmesi daha tartışmalı. Kültür Portalı yapıyı 13. yüzyıl başına tarihlendirirken, diğer resmî tanıtım kaynaklarında 12. yüzyıl sonu ihtimali de aktarılıyor. Bu nedenle türbe ile kervansarayın yapım tarihlerini kesin biçimde aynı yıl veya aynı dönem olarak vermek doğru değil.
2023 yılında türbe üzerine 276 sayfalık akademik tez hazırlandı
Mama Hatun Türbesi'nin mimari özellikleri günümüzde de araştırılmaya devam ediyor. Zehra Çağıl tarafından Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Ana Bilim Dalında hazırlanan “Tercan Mama Hatun Türbesi” başlıklı 2023 tarihli yüksek lisans tezi, yapıyı ayrıntılı biçimde ele alıyor.
276 sayfalık çalışmada türbenin planı, süslemeleri, çevre duvarı ve mimari özellikleri inceleniyor. Araştırmanın dikkat çekici yönlerinden biri, çevre duvarındaki izlerden hareketle yapının ilk tasarımının nasıl olabileceğine ilişkin üç boyutlu bir çizim önerisi sunması. Böylece çalışma, yalnızca mevcut yapıyı tanımlamakla kalmıyor, yapının özgün mimari düzenine ilişkin tartışmalara da katkı sağlıyor.
Erzincan'ın tarih ve kültür turizmi açısından önemli değeri
Mama Hatun Külliyesi, Tercan'ın tarihî kimliğini oluşturan en önemli eserlerden biri. Türbenin özgün planı, kervansarayın büyüklüğü ve yapıların birlikte oluşturduğu mimari bütünlük, bölgeyi yalnızca yerel ziyaretçiler açısından değil, Anadolu Selçuklu öncesi Türk mimarisiyle ilgilenen araştırmacılar açısından da önemli kılıyor.
Külliyenin tanıtımında ve korunmasında mimari özelliklerin yanı sıra Mama Hatun'un tarihî kişiliğinin de öne çıkarılması gerekiyor. Çünkü bu yapı, bir hükümdarın mezarından daha fazlasını temsil ediyor: Orta Çağ'da siyasi güç sahibi bir kadının adını, mimari birikimi ve dönemin yolculuk-konut hizmetlerini aynı alanda buluşturuyor.
Erzincan'ın Tercan ilçesinde yüzyıllardır ayakta duran bu eser, Anadolu'nun kadın banileri ve tarihî mimari mirası üzerine yapılacak çalışmalar için de önemli bir kaynak niteliği taşıyor.
Kaynaklar
1. Kültür ve Turizm Bakanlığı – Kültür Portalı: Mama Hatun Külliyesi. Türbe, kervansaray, hamam ve mimari özellikler.
2. Çağıl, Zehra (2023). Tercan Mama Hatun Türbesi. Yüksek Lisans Tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı, 276 sayfa.
3. T.C. Erzincan Valiliği: Mamahatun Türbesi. Mama Hatun'un tarihî kişiliği ve türbenin mimari özellikleri.
4. T.C. Erzincan Valiliği: Tercan ilçesinin tarihî yerleri ve Mama Hatun dönemi.
Editör notu: Mama Hatun'un hükümdarlık dönemi ve türbenin yapım tarihi konusunda kaynakların kullandığı tarihler farklılık gösterebiliyor. Haberde bu nedenle kesinliği tartışmalı tarihler ihtiyatlı biçimde aktarıldı.




