Erzincan’ın doğal güzellikleri arasında yer alan Keşiş Dağları ve üzerindeki Aygır Gölü, geçmişten günümüze aktarılan gizemli bir anlatıyla da kültürel hafızada yer buluyor. Bir gölün derinliklerinden çıkan görkemli bir aygırın yılkı atları arasındaki bir kısrakla buluşmasını konu alan efsane, yalnızca Erzincan’a özgü bir hikâye olarak değil, Türk dünyasının farklı bölgelerinde izlerine rastlanan ortak bir folklorik motif olarak dikkat çekiyor.
Dr. Öğretim Üyesi Tahir Erdoğan Şahin’in editörlüğünde hazırlanan Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan adlı eserin 9. cildinde ele alınan anlatıda, gece yarısı gölden çıkan güçlü bir küheylanın bir kısrakla buluşması ve bu birliktelikten dünyaya gelen tayın hikâyesi aktarılıyor.
Efsaneye göre yılkı atları göl kıyısına geldiğinde genç bir kısrak suyun başında kalır. Gece ve dolunayın etkisiyle gölün suları hareketlenir. Bir süre sonra görkemli bir aygır sudan çıkar. Diğer atlar uzaklaşırken kısrak onun yanında kalır. Aradan bir yıl geçtikten sonra kısrak, bu birliktelikten dünyaya gelen tayla yeniden göl kıyısına gelir. Baba aygır ile tayın sonunda gölün sularına karışarak kaybolduğu anlatılır.
Akademik araştırmalarda da karşılığı var
Erzincan’daki anlatıyı ilginç kılan noktalardan biri, benzer bir motifin Türk halk kültürünü inceleyen akademik çalışmalarda da yer alması.
Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi’nin Aralık 2017 tarihli 29. sayısında yayımlanan Prof. Dr. Nejdet Keleş’in “Kuzey Germen-İskandinav ve Türk Efsanelerinde At Motifi” başlıklı araştırması, Türk efsanelerinde atların denizden, sudan, gölden, mağaradan, rüzgârdan veya dağlardan gelen olağanüstü varlıklar olarak anlatıldığını ortaya koyuyor.
Araştırmada özellikle Başkurdistan’daki Kıpçak toplulukları arasında anlatılan Kandıra Gölü efsanesine yer veriliyor. Bu anlatıya göre gölün dibinde yaşayan bir aygır, göl kıyısındaki kaynaktan su içen bir kısrağa yaklaşır. Bu birliktelikten bir tay dünyaya gelir. Bir sonraki yıl aynı aygır gölden çıkarak tayı yelesinden tutup suya çeker ve ardından yeniden kaybolur.
Araştırmacı, bu anlatının Anadolu’da da benzerlerinin bulunduğuna dikkat çekiyor. Kars'ın Göle çevresindeki Aygır Gölü de sudan çıkan at motifinin görüldüğü yerler arasında aktarılıyor.
Köroğlu’nun Kırat’ı da sudan çıkan aygırın soyundan mı?
Araştırmada dikkat çeken bir başka bağlantı ise Köroğlu destanıyla kuruluyor. Çalışmada, Köroğlu’nun Erzurum varyantını Behçet Mahir’den derleyen araştırmacıların aktardığı anlatıya yer veriliyor. Buna göre Köroğlu’nun Kırat’ı ve onun ikizi Dorat, deniz aygırından doğmuş atlar olarak anlatılıyor.
Aynı araştırmada Zeki Velidi Togan’ın ders notları üzerinden Amuderya Nehri'nin Vahş havzasında, Rusta-Bik mevkiinde sudan çıkan atlara ilişkin eski inanışlardan da söz ediliyor. Dede Korkut Kitabı’nın Bamsı Beyrek hikâyesinde geçen deniz aygırı veya deniz kulunu anlatısı da bu kültürel bağlantının başka bir örneği olarak gösteriliyor.
Böylece Erzincan’daki Aygır Gölü anlatısı; Başkurt, Anadolu, Köroğlu ve Dede Korkut çevresindeki farklı hikâyelerle aynı folklorik motif etrafında buluşuyor.
Sudan çıkan at motifi Türk folklorunda nasıl yorumlanıyor?
Şükrü Elçin’in 1963 yılında yayımlanan “Atların Doğuşları ile İlgili Efsaneler” başlıklı çalışması, atların kökenine ilişkin efsaneleri dört grupta değerlendiriyor: Gök Tanrı, rüzgâr-hava, mağara-toprak ve su menşeli anlatılar.
Bu sınıflandırma, Aygır Gölü efsanesinin neden yalnızca bir hayvan hikâyesi olarak ele alınamayacağını gösteriyor. Su, Türk halk anlatılarında zaman zaman olağanüstü varlıkların ortaya çıktığı, yaşamın ve dönüşümün kaynağı olarak tasavvur ediliyor. Atın sudan çıkması da bu anlatı dünyasının dikkat çekici unsurlarından biri.
Yaşar Kalafat’ın Atatürk Kültür Merkezi tarafından yayımlanan Türk Kültüründe Ağrı Dağı kitabındaki “Ağrı Yöresi Örnekleri ile Türk Kültürlü Halklarda Su Kültü” başlıklı bildirisi de sudan çıkan at motifine yer veriyor. Kalafat, Çıldır Terekeme Türkleri arasında yaşayan Aygır Gölü efsanesini aktarırken, ilkbaharda gölün buzlarının çözülmesiyle ortaya çıkan seslerin sudan çıkan aygırın kişnemesi olarak yorumlandığını belirtiyor. Aygırın gölden çıkıp köyün atlarından birini aşıladıktan sonra yeniden sulara karıştığı anlatılıyor.
At, Türk kültüründe neden bu kadar önemli?
Atın Türk kültüründeki yeri yalnızca ulaşım ve savaşla sınırlı değil. Eski Türk destanlarında at, kahramanın yol arkadaşı, dostu ve kimi zaman olağanüstü güçlere sahip yardımcısı olarak karşımıza çıkıyor.
Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi’nde 2023 yılında yayımlanan Səltənət Əliyeva imzalı “At ve At Kültü, Çevgan Oyunu ve Mesihi Yaratıcılığında İzleri” başlıklı makalede de eski Türklerde at yetiştiriciliği ve at kültünün tarihî ve edebî kaynaklardaki yeri inceleniyor. Çalışmada Dede Korkut, Köroğlu ve diğer halk anlatılarında atın insanın dostu olarak öne çıktığı vurgulanıyor.
İsmail Şenesen’in 2026 yılında Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi’nde yayımlanan “Türk Kültüründe At ve At Kurbanın Mitolojik Kökeni, Ritüel İşlevi ve Sembolik Sürekliliği Bağlamında Fenomenolojik Bir İnceleme” başlıklı araştırması da atın Türk kültüründe ulaşım ve savaş aracının ötesinde kutsallık, toplumsal statü, kozmolojik aracılık ve kültürel belleği temsil eden çok katmanlı bir sembol olduğunu değerlendiriyor.
Erzincan’ın doğal mirası aynı zamanda kültürel bir hazine
Keşiş Dağları’ndaki Aygır Gölü’nü önemli kılan unsurlardan biri de bu doğal alanın çevresinde oluşan anlatıların, Türk dünyasının geniş folklorik hafızasıyla kesişmesi. Erzincan’daki efsane ile Başkurtistan, Kars-Göle, Çıldır ve Köroğlu anlatıları arasında görülen benzerlikler, sözlü kültürün coğrafyalar arasında nasıl taşındığını ve yeniden şekillendiğini gösteriyor.
Elbette bu benzerlikler, bütün anlatıların aynı tarihî olaydan doğduğunu kanıtlamıyor. Ancak akademik araştırmalar, sudan çıkan aygır motifinin farklı Türk topluluklarında karşılaşılan ortak bir folklor unsuru olduğunu ortaya koyuyor.
Bugün Aygır Gölü, Erzincan’ın dağlarında doğal güzelliğiyle varlığını sürdürürken, çevresinde anlatılan efsane de kentin kültürel mirasına ayrı bir değer katıyor. Belki de bu gölün en dikkat çekici özelliği, yalnızca sularında ve manzarasında değil, yüzyıllardır anlatılan hikâyesinde saklı.
Kaynaklar:
1. Nejdet Keleş (2017), “Kuzey Germen-İskandinav ve Türk Efsanelerinde At Motifi”, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 29,
2. Nejdet Keleş (2016), “İndo-Germen/Alman ve Turan/Türk Kavimleri Halk Kültüründe Atla İlgili İnançlar”, Dil Bilimleri, Kültür ve Edebiyat,
3. Yaşar Kalafat (2009), “Ağrı Yöresi Örnekleri ile Türk Kültürlü Halklarda Su Kültü”, I. Uluslararası Türk Kültüründe Ağrı Dağı Sempozyumu Bildirileri, Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
4. Səltənət Əliyeva (2023), “At ve At Kültü, Çevgan Oyunu ve Mesihi Yaratıcılığında İzleri”, Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı 13.
5. İsmail Şenesen (2026), “Türk Kültüründe At ve At Kurbanın Mitolojik Kökeni, Ritüel İşlevi ve Sembolik Sürekliliği Bağlamında Fenomenolojik Bir İnceleme”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, Cilt 10, Sayı 2.
6. Tahir Erdoğan Şahin (editör), Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan, 9. cilt. Aygır Gölü’ne ilişkin Erzincan anlatısının temel kaynağı olarak kullanıldı.
