Erzincan’ın tarihî geçmişi yalnızca siyasi gelişmeler, ticaret yolları ve savaşlarla sınırlı değil. Şehir, yüzyıllar boyunca eğitim faaliyetlerinin yürütüldüğü medreseleri, mektepleri ve vakıf kurumlarıyla da dikkat çekti. Tahir Erdoğan Şahin editörlüğünde hazırlanan Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan – İnançlar, Gelenekler, Dinî Mekânlar adlı eserde yer verilen bilgiler, bu tarihî birikimin önemli bir bölümünü ortaya koyuyor.
Konuyu akademik açıdan ele alan çalışmalardan biri, Hacı Hasan İçli’nin 2019 yılında Uluslararası Erzincan Tarihi Sempozyumu’nda sunduğu “Erzincan Medreseleri” başlıklı bildiri. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi tarafından yayımlanan bildiriler kitabında bulunan araştırma, şehrin medrese geçmişini farklı tarihî dönemler ve arşiv belgeleri üzerinden inceliyor.
Araştırmada Erzincan’da kurulan ilk medresenin Mengücekliler dönemine uzandığı belirtiliyor. Mengüceklilerden sonra Türkiye Selçukluları, İlhanlılar, Eretnalılar, Mutahharten Beyliği, Akkoyunlular ve Karakoyunlular dönemlerinde de şehirde eğitim kurumlarının bulunduğu, medrese isimlerinden hareketle değerlendiriliyor.
Osmanlı döneminde Erzincan’da kaç medrese vardı?
Erzincan’ın Osmanlı hâkimiyetine girmesinden sonraki eğitim kurumlarına ilişkin arşiv kayıtları, araştırmalarda farklı sayılarla karşımıza çıkıyor.
Hacı Hasan İçli’nin çalışmasında, Osmanlı hâkimiyetinin ilk yıllarında Erzincan’da 11 medresenin bulunduğu aktarılıyor. Bunlardan beşinin Atabey, Darü’l-İlm, Kadı İftiharüddin, Melik Fahreddin ve Taharten medreseleri olduğu belirtiliyor. Şehirdeki diğer beş medresenin ise vakıf gelirleri yeterli olmadığından başka medreselere bağlandığı ifade ediliyor.
Aynı araştırmada 387 numaralı Karaman ve Rûm Vilayeti Muhasebe Defteri'ne dayanılarak 1530 yılında Erzincan’da 5 medrese, 3 buk‘a ve 1 sıbyan mektebinin bulunduğu kaydediliyor.
Buna karşılık Ümit Kılıç ve Abdülkadir Gül’ün 2011 yılında History Studies dergisinde yayımlanan “Osmanlı Devri Erzincan Vakıflarına Genel Bir Bakış” başlıklı araştırmasında, 1530 tarihli evkaf kayıtlarına göre şehirde 10 medrese, 8 zaviye, 2 hankâh ve 1 buk‘a bulunduğu belirtiliyor.
Bu farklılık, araştırmacıların yararlandığı defterlerin türü, kayıtların kapsamı ve kurumların sınıflandırılmasıyla ilgili olabilir. Dolayısıyla Erzincan’daki eğitim kurumlarının sayısı değerlendirilirken tek bir rakamı kesin kabul etmek yerine, her çalışmanın dayandığı arşiv kaydını dikkate almak gerekiyor.
Erzincan’ın tarihî medreselerinin isimleri
Hacı Hasan İçli’nin araştırmasında Osmanlı döneminde faaliyet gösteren medreselere ilişkin isimler ve tarihî bilgiler de yer alıyor. Bunlardan bazıları şöyle:
-
Melik Fahreddin Gazi Medresesi: Mengücek hükümdarı Fahreddin Behramşah tarafından yaptırıldığı belirtiliyor. Hafızlı Mahallesi’nde, Gülabi Bey Ulu Camii’nin avlusunda bulunuyordu. Araştırmada medresenin 18. yüzyılda yatılı hizmet verdiği de aktarılıyor.
-
Gazi İftiharuddin Medresesi: Hafızlı Mahallesi’nde, Gazi İftiharuddin tarafından yaptırıldı. XVI. yüzyılda medresenin giderleri için çeşitli köylerden vakıf gelirleri ayrılmıştı.
-
Pervane Bey Medresesi: Türkiye Selçukluları dönemine uzanan geçmişiyle dikkat çekiyor. Araştırmada, Muineddin Süleyman Pervane tarafından yaptırılmış olabileceği değerlendiriliyor.
-
Gerek Gerek Medresesi: Gerek Gerek Mahallesi’nde Hacı Murat Ağa tarafından yaptırıldı.
-
Hacı Ali Bey Medresesi: Molla Ali Mahallesi’nde Hacı Ali Bey tarafından inşa ettirildi.
-
Halilullah Dairesi Medresesi: Halilullah Mahallesi’nde Şefik Paşa tarafından yaptırıldı.
-
Molla Ali Medresesi: Hafızlı Mahallesi’nde Molla Ali tarafından kuruldu.
-
Molla Güzel Medresesi: Molla Güzel Mahallesi’nde Hacı Ahmet Efendi tarafından yaptırıldı.
-
Seyyid Hacı Müftü Abdullah Efendi Medresesi: Cuma Mahallesi’nde bulunuyor ve cami, medrese ve kütüphaneyi kapsayan vakıfla mali açıdan bağlantılıydı.
Araştırmada bu kurumların yanı sıra farklı dönemlerde faaliyet gösteren başka medreselerin de kayıtları ele alınıyor. Özellikle medreselerin isimleri, kurucuları, bulundukları mahalleler ve vakıf gelirleri, Erzincan’ın geçmişteki eğitim yapısını anlamak açısından önemli bilgiler sunuyor.
Medreselerin arkasında vakıf sistemi vardı
Osmanlı döneminde medreselerin devamlılığını sağlayan en önemli unsurlardan biri vakıflardı. Medreselerin gelirleri, kendilerine tahsis edilen köylerin, mezraların ve tarımsal arazilerin gelirlerinden karşılanabiliyordu.
Hacı Hasan İçli’nin çalışmasında Gazi İftiharuddin Medresesi için ayrılan vakıf gelirlerinin hangi köylerden sağlandığı, bu gelirlerin ne kadarının müderrislere, öğrencilere ve yönetim giderlerine ayrıldığı gibi ayrıntılar da bulunuyor.
Örneğin Gazi İftiharuddin Medresesi’nin XVI. yüzyıldaki vakıf gelirinin 9 bin 109 akçe olduğu, bunun günlük 18 akçesinin eğitim faaliyetlerine, 4 akçesinin öğrencilere ve 3 akçesinin yönetim giderlerine ayrıldığı aktarılıyor. Melik Fahreddin Gazi Medresesi için de günlük eğitim, öğrenci ve diğer giderleri karşılamak üzere ayrı ödenekler bulunuyordu.
Bu kayıtlar, medreselerin yalnızca ders yapılan binalardan ibaret olmadığını; gelir kaynakları, görevlileri ve öğrencileriyle birlikte işleyen kurumsal yapılar olduğunu gösteriyor.
Evliya Çelebi’nin Erzincan gözlemleri
Erzincan’ın eğitim hayatına ilişkin dikkat çekici bilgilerden biri de Evliya Çelebi’nin Seyahatname adlı eserinde yer alıyor. 1647 yılında Erzincan’ı ziyaret eden Evliya Çelebi, şehrin 48 mahallesinde 40 sıbyan mektebi bulunduğunu aktarıyor.
Evliya Çelebi ayrıca Erzincan’da âlimlerin ve öğrencilerin çok olduğundan, cami ve mescitlerde dersler verildiğinden söz ediyor. Bu anlatım, şehirdeki eğitim faaliyetlerinin yalnızca medreselerle sınırlı olmadığını, mahalle ölçeğinde daha geniş bir öğrenim ortamının bulunduğunu gösteriyor.
Depremler tarihî eğitim mirasını da etkiledi
Erzincan’ın tarih boyunca yaşadığı büyük depremler, şehirdeki tarihî yapıların önemli bir bölümünün günümüze ulaşamamasına neden oldu. Bu durum medreseler için de geçerli. Araştırmalarda adı geçen kurumların birçoğunun bugün fiziksel olarak mevcut olmadığı, geçmişlerine ilişkin bilgilerin ağırlıklı olarak arşiv belgeleri, vakfiyeler, salnameler ve tarihî eserler aracılığıyla takip edilebildiği görülüyor.
Yasin Taş’ın “Erzincan Kazası Vakıflarına Dair Yeni Bir Kaynak: Erzincan Evkâf Defteri” başlıklı araştırması da bu açıdan önem taşıyor. Çalışmada, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde bulunan ve Erzincan’a ait vakıf kayıtlarını içeren özel bir defter tanıtılıyor. Araştırmacı, farklı arşiv koleksiyonlarının birlikte değerlendirilmesinin şehirdeki vakıfların ve tarihî kurumların daha doğru tespit edilmesi açısından gerekli olduğunu vurguluyor.
Erzincan’ın medrese geçmişi, şehrin yalnızca askerî ve ticari açıdan değil, eğitim ve kültür bakımından da tarihî bir merkez olduğunu ortaya koyuyor. Yüzyıllar önce kurulan medreselerin, mekteplerin ve vakıfların izleri bugün binalardan çok arşiv belgelerinde ve akademik çalışmalarda yaşamaya devam ediyor.
Kaynaklar:
1. Hacı Hasan İçli (2019), “Erzincan Medreseleri”. Uluslararası Erzincan Tarihi Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi,
2. Ümit Kılıç ve Abdülkadir Gül (2011), “Osmanlı Devri Erzincan Vakıflarına Genel Bir Bakış”. History Studies, Cilt 3, Sayı 1,
3. Yasin Taş (2019), “Erzincan Kazası Vakıflarına Dair Yeni Bir Kaynak: Erzincan Evkâf Defteri”.
4. İsmet Miroğlu (1990), Kemah Sancağı ve Erzincan Kazası (1520–1566).
5. TDV İslâm Ansiklopedisi,
6. Şahin, Tahir Erdoğan (Ed.). Cumhuriyetin 100. Yılında Erzincan: İnançlar – Gelenekler – Dinî Mekânlar, 11. Cilt. Cilt editörü: Prof. Dr. Nizamettin Parlak. Erzincan Valiliği Yayınları.
